Δεν με αφήνει να του αλλάξω πάνα: Πείθοντας το παιδί να κάτσει

Μια αναγνώστριά μας έγραψε:

«Καλησπέρα σας. Έχω ένα μωράκι 11 μηνών και είναι στη φάση που σιγά σιγά αρχίζει να στηρίζεται στα πόδια του και να εξερευνεί τα πάντα, ακόμα και όταν του αλλάζω πάνα. Δεν με αφήνει. Ακόμα και εκείνη τη στιγμή προτιμά να στροβιλίζεται γύρω γύρω και να ασχολείται με ό,τι υπάρχει γύρω του παρά να με αφήσει να του αλλάξω πάνα. Αν προσπαθήσω να το επαναφέρω στην αρχική του θέση για να κάνω τη δουλειά μου ήσυχα και καλά, αρχίζει το κλάμα και τη γκρίνια. Είναι σαν του διακόπτω το παιχνίδι, που είναι ιερή στιγμή για εκείνο και με εκδικείται μη αφήνοντάς με να του αλλάξω πάνα.

Έχω δοκιμάσει πολλά διαφορετικά κόλπα για να του αποσπάσω την προσοχή…του κάνω φωνούλες, του τραγουδάω…όλα χωρίς αποτέλεσμα. Μισεί την αλλαγή της πάνας και δεν έχω ιδέα τί να κάνω. Η αλλαγή του προκαλεί άγχος. Καταλάβω ότι δεν του αρέσει, ειδικά αν του αλλάξω πάνα μέσα στη μέση της νύχτας, όταν κοιμάται ή όταν πεινάει ή νυστάζει. Αλλά στις υπόλοιπες στιγμές; Τί να κάνω;»

Τα περισσότερα μωράκια αντιδρούν στην αλλαγή της πάνας. Αν δεν είναι έσχατη ανάγκη (να είναι πολύ λερωμένα και να έχουν ανάγκη την αλλαγή), τότε τίποτα δεν θα τα πείσει ότι πρέπει να αλλάξουν πάνα. Τα πιο μεγάλα παιδάκια, που είναι στη φάση λίγο πριν την οριστική διακοπή της πάνας ενοχλούνται ακόμα περισσότερο όταν ένας ενήλικας τους αποσπά την προσοχή για να τα αλλάξει, ενώ είναι απασχολημένα με κάτι άλλο.

Ακολουθεί μια λίστα με κόλπα, που μπορείς να δοκιμάσεις, τα περισσότερα από τα οποία λειτουργούν, έστω και για λίγο. Προτείνω να εκτυπώσεις αυτή τη λίστα και να προσθέσεις όσες ιδέες και λύσεις «δουλεύουν» σε σένα και το παιδί σου. Φυσικά θέλουμε και εμείς να τις μάθουμε. Όσο περισσότερες τόσο καλύτερα. Θα σωθούν πολλές μανούλες.

1. Κάντο πιο αργά

Ξέρω ότι ο χρόνος σου είναι περιορισμένος και πολλές φορές αλλάζεις την πάνα σε χρόνο dt. Μην ξεχνάς. Η αλλαγή της πάνας λειτουργεί, όπως ο θηλασμός. Φέρνει μάνα και παιδί πιο κοντά. Αν δείξεις ότι το απολαμβάνεις, τότε θα το απολαύσει και το παιδί σου. Αν βιάζεσαι, του προκαλείς δυσάρεστα συναισθήματα, θα αντιδράσει και θα σου βγάλει την πίστη μέχρι να σε αφήσει να τελειώσεις

2. Μίλα του

Ένα μωράκι είναι πιο πιθανό να συνεργαστεί μαζί σου, αν βρείτε ένα κοινό κώδικα επικοινωνίας κατά την αλλαγή της πάνας. Πάρε μια βαθιά ανάσα και άρχισε να του μιλάς. Πες του τί ακριβώς κάνεις. «Η πάνα μας είναι βρεγμένη. Το είδες; Κοίτα. Πάμε να την αλλάξουμε…». Του δίνεις έτσι την ευκαιρία να κατανοήσει καλύτερα το σώμα του και να κόψει όταν έρθει η ώρα πιο εύκολα την πάνα μιας και θα ξέρει ακριβώς τί του γίνεται.

3. Να είσαι προσεκτική

Η ηρεμία και οι προσεκτικές κινήσεις κατά την αλλαγή της πάνας θα σε βοηθήσουν πολύ και θα σε γλιτώσουν από γκρίνια, κλάματα και δυσφορία. Γρήγορες, αγχώδεις, απότομες και απρόσεκτες κινήσεις δεν θα φέρουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αν οι κινήσεις σου είναι ατσούμπαλες, να περιμένεις οπωσδήποτε την αντίδραση του μωρού σου.

4. Χρησιμοποίησε προϊόντα βρεφικής περιποίησης που αρέσουν στο παιδί

Δεν θα σου πει ποια μάρκα προτιμά αλλά σίγουρα θα δει διαφορά στις αντιδράσεις του μωρού σου όταν του βάζεις κρέμα για το σύγκαμα ή όταν π.χ. του βάζεις βρεφικό λάδι ή ταλκ. Στην αγορά θα βρεις άπειρα προϊόντα βρεφικής περιποίησης που όχι μόνο μυρίζουν τέλεια και θέλεις να τα “φας” αλλά που δίνουν και μια αίσθηση φρεσκάδας, διαφορετική σε κάθε παιδί. Μπορείς να ανακαλύψεις ποια προϊόντα προτιμάει το δικό σου.

5. Άφησέ το να νομίζει ότι έχει τον έλεγχο

Πάντα να το ρωτάς “Έτοιμος/η να αλλάξουμε πάνα;”. Εάν είναι πιο μεγάλο και σου απαντήσει όχι, πες του: “Μα η πάνα σου είναι βρεγμένη. Αν όχι τώρα να την αλλάξουμε σε 5 λεπτάκια;”…

6. Κάντο να γελάσει

Το γέλιο μειώνει το στρες και του φτιάχνει τη διάθεση. Λίγα λεπτά γέλιου και δεν θα αντισταθεί. Θα του αλλάξεις την πάνα και δεν θα βγάλει κιχ. Κυνήγα το γύρω γύρω στο σπίτι, κάντου καμιά γκριμάτσα από αυτές, που το κάνουν να γελάει ή γαργάλησέ το.

7. Δώστου να κρατάει το αγαπημένο του παιχνίδι ή κάτι που να του κάνει εντύπωση στο μάτι.

Αν του πεις, πάμε να πάρουμε το παιχνίδι μας (που όλως τυχαίως είναι στην αλλαξιέρα…) θα έχει το νου του στο παιχνίδι του και όχι στην πάνα. Επίσης κάτι άλλο που έκανα με τον Γιώργο, ήταν ότι όσο τον άλλαζα του έδινα να παίζει με ένα πακέτο μωρομάντηλα. Μέχρι να το επεξεργαστεί, να χαζέψει τα χρώματα και να δεί τί είναι, είχαμε τελειώσει.

8. Πήγαινε την αλλαξιέρα εκεί που είναι το παιδί και όχι το ανάποδο

Εάν μπορεί να πάει το βουνό στο Μωάμεθ και όχι ο Μωάμεθ στο βουνό, μια χαρά τότε. Εκεί που παίζει, τσουπ το αλλάζεις και δεν το αποσπάς απ’ ό, τι κάνει.

9. Μην το διακόπτεις ενώ παίζει

Το παιχνίδι είναι η ιερή του στιγμή και αν το διακόψεις για να του αλλάξεις πάνα, ενδόμυχα θα συνδέσει την πάνα στο μυαλό του με τη διακοπή του αγαπημένου του παιχνιδιού. Προσπάθησε να μην του αλλάζεις πάνα, όταν παίζει, παρά μόνο αν είναι μεγάλη ανάγκη. Έτσι το παιδί σου δεν θα αντιδρά κάθε φορά που πας να το αλλάξεις. Πάρε ένα παιχνίδι που του αρέσει, βάλτο στον καναπέ δίπλα σου και όταν έρθει, το «βουτάς» απαλά και του αλλάζεις πάνα με αριστοτεχνικές κινήσεις.

10. Μην το πάρεις αγκαλιά για να το πας στην αλλαξιέρα. Άστο να έρθει μόνο του

Πολλά παιδιά αντιστέκονται στην προσπάθεια του γονιού να τα πάρουν αγκαλιά και να τα ξαπλώσουν στην αλλαξιέρα. Άφησέ το να έρθει μόνο του. Μην το κάνεις να δυσανασχετεί περισσότερο.

11. Βάλτε μαζί μια πάνα στο κουκλάκι του

Πάρτε το αρκουδάκι του και μαζί βάλτε του μια πάνα για να δει το παιδί σου πόσο απλό και εύκολο είναι. Στη συνέχεια πες: “Σειρά σου τώρα! Είδες πόσο γρήγορο είναι;”.

12. Βάλε ξυπνητήρι

Εάν η μάχη στο σπίτι είναι άνιση και όλα αυτά μόνο για να κάνεις το αυτονόητο, δηλαδή την αλλαγή μιας πάνας, βάλε σε λειτουργία ένα ξυπνητήρι και πες του: “Όταν το ξυπνητήρι χτυπήσει, έχεις 3 λεπτά. Μετά πάμε να αλλάξουμε πάνα, εντάξει;”.

Όταν το ξυπνητήρι χτυπήσει, πες “Άκουσες; Το ξυπνητήρι. Πέρασαν τα 3 λεπτά. Πάμε!”. Στη συνέχεια μπορείς να χρησιμοποιήσεις κάποια άλλη τεχνική από αυτές που προαναφέραμε.

13. Επιβράβευσε το μωρό αλλά και τον εαυτό σου

Έχε μια μεγάλη καρτέλα αυτοκόλλητα και κάθε φορά που η αλλαγή της πάνας είναι επιτυχής, κολλήστε από ένα μαζί στον τοίχο. Έτσι θα το δει σαν παιχνίδι και θα κάθεται με μεγαλύτερη χαρά.

singleparent.gr

Να πιέσω το παιδί μου να κόψει την πάνα;

Η εκμάθηση της χρήσης της τουαλέτας είναι κάτι που συχνά προκαλεί ερωτηματικά στους γονείς, κυρίως ως προς το πότε είναι η σωστή περίοδος έναρξής της και σε κάποιες περιπτώσεις τροφοδοτεί  συγκρούσεις στη σχέση τους με το παιδί. Πολλές φορές οι μητέρες αγχώνονται όταν προγραμματίζουν την εισαγωγή του παιδιού τους σε κάποιο παιδικό σταθμό που θέτει ως προϋπόθεση να έχει αυτονομηθεί ως προς το θέμα της τουαλέτας ή οδηγούνται σε βιαστικούς χειρισμούς επηρεαζόμενες από συζητήσεις με μητέρες που «περηφανεύονται» για το πόσο νωρίς τα δικά τους παιδιά κατέκτησαν τον έλεγχο των σφιγκτήρων.

'

Είναι αλήθεια πως ορισμένα παιδιά κόβουν σχεδόν από μόνα τους την πάνα, ενώ άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Συχνά ακούγεται η άποψη ότι τα προβλήματα των παιδιών σε σχέση με την εκμάθηση της τουαλέτας συνδέονται με λανθασμένους χειρισμούς των γονέων, όπως για παράδειγμα η πρόωρη αφαίρεση της πάνας ή η χρήση τιμωρητικών μεθόδων σε περίπτωση μη συνεργασίας του παιδιού. Έως ένα σημείο οι απόψεις αυτές είναι βάσιμες. Η βιασύνη και η τιμωρία όταν μιλάμε για εκμάθηση κάτι καινούργιου δεν ήταν ποτέ καλοί σύμβουλοι για κανέναν, ανεξαρτήτως ηλικίας. Όπως υποστηρίζει η Ντολτό (1999), μια μητέρα που «περιορίζει τις ανάγκες του παιδιού της και τις εμποδίζει να ικανοποιηθούν με το ρυθμό τους, που μαλώνει το παιδί της για να κατουρήσει και να ενεργηθεί, το εξαναγκάζει ταυτόχρονα να αποκτήσει αναστολές, ενώ δεν ήταν αυτός ο στόχος της» (σελ. 259). Επιπρόσθετα, ένα παιδί που «εκπαιδεύτηκε» πολύ γρήγορα στη χρήση της τουαλέτας συχνά διατρέχει τον κίνδυνο να χάσει την κατάκτηση αυτή με την πρώτη συναισθηματική δυσκολία που θα αντιμετωπίσει, καθώς αυτή είναι περισσότερο αποτέλεσμα υποταγής στη θέληση του ενήλικα παρά προϊόν πραγματικής ωρίμανσης και ευχαρίστησης που το ίδιο το παιδί αντλεί από την ικανότητά του να ελέγχει τo σώμα του.

'

Η διαδικασία για την εκμάθηση της πάνας συνήθως ξεκινά γύρω στα δύο με δυόμιση έτη. Υπάρχουν παιδιά που ξεκινούν και ολοκληρώνουν τη διαδικασία και λίγο νωρίτερα. Η εμπειρία δείχνει πως οι αντιδράσεις ενός παιδιού σε μεταβατικές φάσεις της ανάπτυξης (π.χ. πέρασμα στις στερεές τροφές, εκπαίδευση στην τουαλέτα, εισαγωγή στον παιδικό σταθμό) ποικίλουν και διαφοροποιούνται από παιδί σε παιδί. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, κάθε γονέας είναι διαφορετικός, καθώς επίσης κάθε δυάδα γονέα – παιδιού αναπτύσσει μια διαφορετική δυναμική. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο είναι δύσκολο να δοθούν γενικές απλές οδηγίες για τη σωστή εκπαίδευση στην τουαλέτα οι οποίες θα μπορούσαν να εφαρμοστούν με ευκολία από όλους τους γονείς οδηγώντας στα ίδια αποτελέσματα. Σε γενικές γραμμές πάντως, θεωρείται ότι από νευρολογικής άποψης ένα παιδί στην ηλικία των τριάντα μηνών περίπου μπορεί πλέον να ελέγξει τους σφιγκτήρες του, οπότε τα όποια επαναλαμβανόμενα «ατυχήματα» συμβαίνουν από την ηλικία αυτή και έπειτα, ιδίως όσον αφορά στην αφόδευση,  συνήθως σχετίζονται με συναισθηματικούς παράγοντες και θέματα σχέσεων μεταξύ παιδιού - γονέων.

'

Είναι γνωστό πως οι μεταβάσεις της ανάπτυξης αποτελούν φάσεις αλλαγών, στιγμές κατά τις οποίες το παιδί πρέπει να μάθει κάτι νέο αποδεχόμενο αναγκαστικά ότι κάτι «παλιό», με το οποίο είχε συνδεθεί συναισθηματικά και από το οποίο αντλούσε ευχαρίστηση, θα το χάσει. Είναι επίσης στιγμές που του σηματοδοτούν ότι μεγαλώνει και ότι σταδιακά αποχωρίζεται τα στενά πρόσωπα φροντίδας και κατ’ επέκταση τη στενή και αποκλειστική σχέση φροντίδας που λάμβανε από αυτά. Είναι αναμενόμενο λοιπόν, κάθε «αποχωρισμός» από κάτι γνώριμο, ευχάριστο και ασφαλές να δημιουργεί αντιφατικά συναισθήματα.

'

Το παιδί που κόβει την πάνα από τη μία χαίρεται που μεγαλώνει γιατί κερδίζει κάτι από αυτό. Έχει την περιέργεια να μάθει κάτι νέο και νοιώθει περήφανο που κατορθώνει κάτι που του ζητούν οι γονείς του. Αισθάνεται ότι έτσι είναι «καλό», ότι τους κάνει χαρούμενους και ότι γίνεται σταδιακά σαν και αυτούς, ενώ παράλληλα η καλή συνεργασία μαζί τους του δίνει πρόσβαση σε προνόμια και επιβραβεύσεις. Από την άλλη όμως, του «λείπει» να είναι το εξαρτημένο μικρό παιδί που ήταν συνεχώς στο επίκεντρο της φροντίδας των γονέων και του οποίου οι ανάγκες εκπληρώνονταν σχεδόν αυτόματα, πριν καν χρειαστεί να τις εκφράσει. Τώρα κάποια πράγματα θα πρέπει να τα ζητάει από τους γονείς ή τα κάνει μόνο του, ενώ σε πολλές περιπτώσεις ενδέχεται ένα μικρότερο αδερφάκι να τυγχάνει ακόμα αυτής της ιδιαίτερης, σωματικής κυρίως, φροντίδας που και το ίδιο μέχρι πρότινος απολάμβανε. Είναι λοιπόν σαφές, ότι πολλές φορές οι αντιστάσεις ενός παιδιού στη χρήση της τουαλέτας μπορεί να συνδέονται περισσότερο με το στάδιο ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης που διανύει και λιγότερο με αυτή καθαυτή την «τεχνική» που χρησιμοποιείται για την εκμάθησή της.

'

Ας μην ξεχνάμε, ότι πέρα από τα θέματα αυτονόμησης και αποχωρισμού του δεύτερου χρόνου της ζωής, γύρω στους δεκαοχτώ μήνες το παιδί αρχίζει να κατανοεί την έννοια των απορριμμάτων και των πολύτιμων πραγμάτων. Αρχίζει να διαφοροποιεί τα αντικείμενα ανάμεσα σε αυτά που πετάμε από αυτά που έχουν αξία και κρατάμε. Αυτή η διαφοροποίηση συμπίπτει χρονικά με την περίοδο που οι γονείς συνήθως αρχίζουν τις προσπάθειες για την εκμάθηση της τουαλέτας με αποτέλεσμα να αναδύονται δύο σημαντικά εμπόδια που δυσκολεύουν την όλη διαδικασία.
'

Το πρώτο είναι η αποφασιστικότητα με την οποία το παιδί πιστεύει ότι κάτι που προέρχεται από το ίδιο του το σώμα αξίζει, όπως είναι τα κόπρανα και τα ούρα του. Τα παιδιά σε αυτή την ηλικία δεν έχουν αναπτύξει ακόμα την έννοια της «αηδίας» και δεν θεωρούν ότι τα κόπρανα είναι κάτι το δυσάρεστο που θα πρέπει να πεταχτεί (Miller, 2009). Γενικότερα, δεν σκέφτονται όμοια με τους ενήλικες σχετικά με το τι είναι σωστό και τι είναι άπρεπο. Νοιώθουν μια ευχάριστη διέγερση στο σώμα τους κατά την απέκκριση και τα κόπρανα  … θεωρούνται κάτι καλό, μάλιστα καλό για να φαγωθούν και για να πασαλειφτούν οι τοίχοι και η κούνια τους […], σταδιακά αναπτύσσονται πιο πολιτισμένα αισθήματα, αργά ή γρήγορα εμφανίζεται η αηδία και εντελώς ξαφνικά, εκεί που το παιδί έτρωγε σαπούνι και έπινε νερό του μπάνιου, γίνεται σεμνότυφο και αποστρέφεται οποιοδήποτε φαγητό μοιάζει με εκκρίματα που (λίγες μέρες πριν), έπιανε με τα χέρια του και τα έχωνε στο στόμα του (Βίννικοτ, 2001, σελ. 115).

'

Το δεύτερο εμπόδιο έγκειται στο γεγονός ότι τα δύο έτη είναι για τα παιδιά η εποχή του «όχι». Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να διαφοροποιηθεί από τους ενήλικες σε σχέση με αυτά που θέλει και δε θέλει, ότι έχει τη δική του ταυτότητα, μπορεί να προβάλει σωματική αντίσταση όταν δεν συμφωνεί με κάτι που το ζητούν οι γονείς και να εναντιωθεί πεισματικά. Εάν δεν θέλει να κάνει κάτι, πολύ απλά δεν το κάνει, ιδίως εάν έχει δημοκρατικούς γονείς οι οποίοι (ορθώς) επιλέγουν να μην εφαρμόσουν βίαιες μεθόδους για να του επιβληθούν.

'

Γενικότερα, η προσπάθεια αυστηρής επιβολής σε ένα νήπιο προτύπων γύρω από το τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει, όπως για παράδειγμα η άσκηση πίεσης για να κόψει την πάνα, μπορεί πολύ συχνά να οδηγήσει σε «επικές» μάχες μεταξύ γονέων και παιδιού. Μάχες οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε αδιέξοδα εάν οι γονείς δεν είναι σε θέση να καταλάβουν τι νόημα έχει για το παιδί να δεχτεί να τους «δωρίσει» κάτι το οποίο θεωρεί πολύτιμο, όπως τα κόπρανά του. Υπάρχει συχνά ο κίνδυνος τα κόπρανα του παιδιού να αντιμετωπιστούν από τους γονείς σαν κάτι το αηδιαστικό, που βρωμάει και που θα πεταχτεί βιαστικά στην «τρομακτική» λεκάνη της τουαλέτας. Οι γονείς θα πρέπει να κατανοήσουν πως ένα παιδί νηπιακής ηλικίας παλεύει ακόμα μέσα του με «άγρια» βρεφικά ένστικτα και έντονα συναισθήματα που έχουν άμεση σύνδεση με απολαύσεις που προέρχονται από το ίδιο το σώμα, όπως η λήψη τροφής και η απέκκριση. Δεν τα διαχειρίζεται ακόμα επαρκώς και όσο πολιτισμένα θα ήθελαν οι ίδιοι και εύκολα μπορεί να οδηγηθεί σε έντονες εκρήξεις θυμού και γοερά κλάματα όταν αυτοί προσπαθούν να εμποδίσουν την έμφυτη τάση του για λαιμαργία, πασάλειμμα και καταστροφή.  

'

Άρα, ο σκοπός των γονέων είναι να καθοδηγήσουν το παιδί προς το στόχο που οι ίδιοι έχουν θέσει γιατί τον θεωρούν χρήσιμο για τη μελλοντική κοινωνική του ένταξη, σεβόμενοι όμως τις ανάγκες και τους ρυθμούς του, αντιμετωπίζοντάς το δηλαδή, ως ένα υποκείμενο διαφορετικό από τους ίδιους και όχι ως ένα «κατοικίδιο» που θα πρέπει να εκπαιδεύσουν.

'

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, είναι χρήσιμο οι γονείς κατά την προσπάθεια για την αφαίρεση της πάνας:   

• Να δώσουν χρόνο και με υπομονή να σεβαστούν τους ρυθμούς του παιδιού.  
• Να μη βιάζονται να εκλάβουν τις αντιστάσεις του παιδιού ως κάποιο σύμπτωμα που χρήζει θεραπείας, καθώς στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για συνηθισμένες αντιδράσεις που θα κοπάσουν με την πάροδο του χρόνου.  
• Να μην παραιτηθούν από το να περιμένουν πράγματα από το παιδί, ούτε με τη στάση τους να το «βοηθούν» να παλινδρομεί, να συμπεριφέρεται δηλαδή σαν παιδί μικρότερο της ηλικίας του (π.χ. να επιστρέψουν στην πάνα με την πρώτη δυσκολία).  
• Να επιβραβεύουν την προσπάθεια και να παρέχουν κλίμα αποδοχής σε περίπτωση «ατυχημάτων».  
• Να φροντίζουν να μη συμπίπτει χρονικά η έναρξη της προσπάθειας με περίοδο άλλων σημαντικών αλλαγών (π.χ. επιστροφή μητέρας στη δουλειά, νέα γέννηση).  
• Να συμφωνούν ως προς τις οδηγίες που θα δίνουν στο παιδί ώστε να ακολουθηθεί κοινή γραμμή.  
• Να μην αντιμετωπίζουν τα ούρα και τα κόπρανα του παιδιού σαν κάτι το δυσάρεστο, που θα πρέπει άμεσα να πεταχτεί (π.χ. να αποφεύγονται  σχόλια όπως «μπλιαχ! βρωμάει!»).  
• Να δημιουργούν αφηγήσεις για το που πάνε τα κόπρανα, έτσι ώστε να μην τονιστεί «το θέμα της απώλειάς τους» (Αλεξανδρίδης, 2017, σελ. 40), αλλά να μπουν σε έναν κύκλο ζωής (π.χ. λέγοντας ότι ταξιδεύουν και καταλήγουν στη θάλασσα και τα τρώνε τα ψάρια).

Για οποιαδήποτε περαιτέρω πληροφορία ή διευκρίνιση μπορείτε να καλέσετε στην «Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης Παιδιών 116111» ώστε να συζητήσετε με έναν ψυχολόγο όλα αυτά που μπορεί να σας απασχολούν σε σχέση με το παιδί σας.

'

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Ελληνόγλωσσες:

• Αλεξανδρίδης, Α. (2017). Παιδικοί Έρωτες. Αθήνα: Ίκαρος.
• Βίννικοτ, Ν.  (2001).  Το Παιδί, η Οικογένεια και ο Εξωτερικός του Κόσμος.  Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.
• Ντολτό, Φ. (1999). Η Ασυνείδητη Εικόνα του Σώματος. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

Ξενόγλωσσες:

• Miller, L. (2009). Cosa Sapere su tuo Figlio di due Anni. Trento: Erickson.

hamogelo.gr
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Επιχείρηση γιογιό!

Εάν το παιδί σας είναι στην κατάλληλη ηλικία για να αρχίσει να χρησιμοποιεί την τουαλέτα, τώρα είναι η ιδανική εποχή για να αρχίσετε σιγά σιγά την εκπαίδευση.


Το κόψιμο της πάνας και η χρήση της τουαλέτας είναι μια μεγάλη κατάκτηση για το παιδί, γιατί σηματοδοτεί την αρχή της ανεξαρτησίας του και την είσοδό του στον κόσμο των μεγάλων. 
Το να μάθει να αυτοελέγχεται είναι ένας πολύ σημαντικός σταθμός στην ανάπτυξή του, όμως καλό θα ήταν να μην το πιέσετε. Περίπου το 30% των παιδιών είναι έτοιμο γύρω στα δυόμισι, ενώ το 70% στα τρία, με τα κοριτσάκια συνήθως να τα καταφέρνουν γρηγορότερα. Μέχρι να αποχαιρετήσουν οριστικά την πάνα κάποια μπορεί να φτάσουν ακόμα και στα τέσσερα. Όταν το παιδί σας νιώσει έτοιμο να χρησιμοποιήσει το γιογιό, θα σας το δείξει με διάφορους τρόπους. Μπορεί να αρχίσει να σας δείχνει την πάνα του ή να σας λέει ότι είναι βρεγμένο.

Υπάρχει κατάλληλη στιγμή;
Ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλίσετε την επιτυχία της «αποστολής» είναι να επιλέξτε μια περίοδο που το παιδί σας θα έχει καλή διάθεση και η καθημερινότητά του θα είναι ομαλή, χωρίς έντονες καταστάσεις. Αποφύγετε περιόδους οικογενειακών αλλαγών, όπως είναι η γέννηση ενός νέου μωρού. Ιδανικά, ξεκινήστε όταν ο καιρός είναι ζεστός, οπότε και θα μπορεί να κυκλοφορεί χωρίς πάνα. Τον πρώτο καιρό θα συμβαίνουν διάφορα μικροατυχήματα, τα οποία πρέπει να αντιμετωπίσετε με υπομονή, χιούμορ και ασφαλώς χωρίς νεύρα.

Η εκπαίδευση αρχίζει!
Μια καλή αρχή είναι να αγοράσετε το γιογιό μαζί για να επιλέξει κάποιο που θα το «εμπνέει». Μόνο προσέξτε να είναι άνετο, γερό, σταθερό και να καθαρίζεται εύκολα. Στο εμπόριο υπάρχει μεγάλη ποικιλία με παράλληλες δραστηριότητες, με μουσική, με καπάκι, ακόμα και με ήχους τρεχούμενου νερού ώστε να μάθει το παιδί πως μετά από κάθε χρήση τραβάμε το καζανάκι και αφήνουμε την τουαλέτα πάντα καθαρή. Βεβαιωθείτε ότι το γιογιό βρίσκεται σε χώρο που σας εξυπηρετεί, ότι δίπλα υπάρχει χαρτί τουαλέτας και ότι το παιδί έχει κατανοήσει σε τι χρησιμεύει. Στη συνέχεια, ενθαρρύνετέ το να κάθεται συχνά εκεί (για παράδειγμα, μετά από κάθε γεύμα). Εάν το παιδί είναι κοριτσάκι, λάβετε υπόψη σας ότι, εξαιτίας της ανατομίας των γεννητικών του οργάνων, πρέπει να προσέχει την υγιεινή του σώματός του περισσότερο, γιατί μπορεί να πάθει μολύνσεις του ουροποιητικού. Εκπαιδεύστε λοιπόν την κόρη σας να σκουπίζεται από μπρος προς τα πίσω.

Τι ΔΕΝ πρέπει να κάνετε
- Μην το πιέσετε να χρησιμοποιήσει το γιογιό νωρίτερα απ’ ό,τι μπορεί. Μωρά μικρότερα των 20 μηνών δεν μπορούν να ελέγξουν τα ούρα τους και ίσως δεν καταλάβουν τι τους ζητάτε.
- Μην αρχίσετε την εκπαίδευση όταν είστε αγχωμένοι ή αν περνάτε δύσκολη περίοδο. Η ένταση που θα νιώθετε θα μεταδοθεί στο παιδί και θα λειτουργήσει αρνητικά.
- Μην του λέτε να βιαστεί. Αν το ρωτάτε συνέχεια αν τελείωσε, θα του προκαλέσετε άγχος.
- Μην το μαλώσετε αν έχει κάποιο «μικροατύχημα», γιατί θα νιώσει ντροπή, κάτι που θα το κάνει να χάσει την αυτοπεποίθησή του.
- Ακόμα κι αν απογοητευτείτε, μην του βάλετε πάνα, γιατί έτσι θα το μπερδέψετε και θα δυσκολέψετε την προσπάθειά του.
- Μην το ντύνετε με στενά ρούχα που δεν μπορεί να βγάλει εύκολα. Προτιμήστε τα φορεματάκια για τα κοριτσάκια και τις φόρμες με λάστιχο για τα αγοράκια.

Τα «μυστικά» της επιτυχίας
· Αφήστε το διαλέξει μόνο του το γιογιό του.
· Αφήστε το να παίξει με το γιογιό του. Αφού διασκεδάσει βάζοντάς το στο κεφάλι, πετώντας το στην άλλη άκρη του δωματίου και δεν το κοιτάζει πια καχύποπτα, μπορείτε να του εξηγήσετε τη χρησιμότητά του.
· Όταν το παιδί κάθεται στο γιογιό του, καθίστε κι εσείς στην λεκάνη –ότι δήθεν τη χρησιμοποιείτε. Έτσι το παιδί θα σας μιμηθεί ευχάριστα και θα χαρεί που μπορεί να κάνει ό,τι κι εσείς.
· Η άνοιξη και το καλοκαίρι είναι οι ιδανικές εποχές για να καταργήσετε τις πάνες. Το παιδί φορά λίγα ρούχα και μπορεί εύκολα να τα σηκώσει για να καθίσει στο γιογιό του. Επιπλέον, μπορείτε να το αφήσετε να τριγυρνάει μέσα στο σπίτι χωρίς την πάνα του. Θα υπάρξουν ατυχήματα, αλλά έτσι θα μάθει να χρησιμοποιεί το γιογιό του πιο γρήγορα.
· Εκείνη την ώρα παίξτε μαζί του. Όταν κάθεται στο γιογιό, κάντε του παρέα διαβάζοντάς του ένα παραμύθι, τραγουδώντας μαζί του ακόμα και παίζοντας το αγαπημένο του παιχνίδι. Έτσι, θα συνδέσει το γιογιό με τη διασκέδαση.

Με τη συνεργασία της Αναστασίας Φρόντζου-Χρηστίδη (ειδική σύμβουλος παιδιού και οικογένειας) και του Παναγιώτη Χρηστίδη (παιδίατρος).

Από: Νινέττα Φαφούτη

imommy

Πλενόμενες οικολογικές πάνες

Ο ερχομός ενός μωρού προσφέρει πολλή μεγάλη χαρά στην οικογένειά του, συνοδεύεται όμως πάντα με πολλαπλά έξοδα, μερικά από τα οποία όπως τα εξανθρωποποιημένα γάλατα και οι πάνες του, γίνονται στην εποχή μας κάποιες φορές για αρκετούς δυσβάσταχτα.

Σαν παιδαγωγός προσχολικής ηλικίας και δουλεύοντας αποκλειστικά με βρέφη και μικρά παιδιά, άκουγα πολύ συχνά τις μεγαλύτερες σε ηλικία συνάδελφους, να αναφέρονται στις πλενόμενες πάνες που χρησιμοποιούσαν παλιότερα στον εργασιακό μας χώρο. 

Τα σχόλια δεν ήταν καθόλου ευνοϊκά για αυτού του είδους τις πάνες, που ήταν παρόμοιες με αυτές που χρησιμοποιούσαν οι γιαγιάδες και οι μαμάδες  μας. Τρίγωνα, πετσέτες, πανιά, παραμάνες και ακόμα η δυσοσμία και οι  διαρροές αποτελούσαν στοιχεία για αρνητικά σχόλια  που συνόδευαν την κάθε συζήτηση.

Ανακούφιση και ξεκούραση ένιωσαν όλες οι συνάδελφοι όταν ήρθαν οι πάνες μιας χρήσεως. Τις φοράς, στο παιδί, λερώνονται, τις πετάς και ξενοιάζεις και ούτε οσμές, ούτε τίποτα. Το μόνο αρνητικό που διαπιστώθηκε ήταν τα δερματικά στην γεννητική περιοχή των παιδιών. Έντονες κοκκινίλες, παρατρίμματα, δερματικά εκζέματα εμφανίστηκαν πολύ σύντομα και επιμένουν μέχρι και σήμερα στα περισσότερα βρέφη που χρησιμοποιούν πάνες μιας χρήσεως.

Φαρμακευτικό μελάνι, επουλωτικές κρέμες, πούδρες προστέθηκαν στην περιποίηση  των μωρών, αφού το δέρμα τους δεν ανέπνεε και χρειαζόταν επιπλέον φροντίδα. Το τσούξιμο και ο πόνος στην ερεθισμένη περιοχή ήταν μεγάλος και τα παιδιά έκλαιγαν συνεχώς. 

Σημασία είχε όμως ότι είχαν ξενοιάσει όλες από εκείνες τις πλενόμενες πάνες και η φροντίδα των βρεφών γινόταν πιο γρήγορα και χωρίς δυσάρεστες μυρωδιές. Κάθε πρωί, οι μαύρες σακούλες με τις λερωμένες πάνες σχημάτιζαν ένα μικρό λόφο καθώς στοιβάζονταν στους κάδους απορριμμάτων.

Παρόλα τα χρόνια που έχουν περάσει, τίποτε δεν έχει αλλάξει. Τα δερματικά προβλήματα των παιδιών επιμένουν και παρατηρείται μια έξαρση σε περίπτωση αλλαγής της μάρκας των πανών. Τα σκουπίδια αυξάνονται κάθε μέρα ολοένα και περισσότερο, αλλά ποιος νοιάζεται…

Κάποτε για κάθε παιδί που γεννιόταν φύτευαν ένα δέντρο

Στην εποχή μας για τις πάνες μιας χρήσεως του κάθε παιδιού κόβονται 17 δέντρα! Άλλαξαν οι εποχές άλλαξαν και τα ήθη. Φανταστείτε για τι αριθμούς μιλάμε σε παγκόσμιο επίπεδο. 

Σε κάθε παιδί μέχρι να αποκτήσει έλεγχο των σφιγκτήρων του, αντιστοιχούν ένας τόνος σκουπίδια μόνο από τις πάνες του και μάλιστα τα σκουπίδια αυτά δεν είναι ανακυκλώσιμα.

Πάντα είχα την απορία  πώς είναι αυτές οι πάνες αλλά δεν έτυχε να δω ποτέ καμία, μιας και οι πάνες μιας χρήσεως έχουν κατακλύσει την αγορά και υπόσχονται ευτυχισμένα μωρά και μητέρες, αλλά όχι απαραίτητα υγιή από δερματικής άποψης.

Η ευκαιρία να γνωρίσω αυτές τις πλενόμενες οικολογικές πάνες σε μια νέα εντελώς μορφή, δόθηκε εντελώς τυχαία μετά από μια επίσκεψη στο natura shop, στο Πάρκο περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης «Αντώνης Τρίτσης». Συζητώντας  με τον κ. Στάθη και την κ. Φλωρίνα, τους ιδιοκτήτες ενός καταστήματος με βρεφικά οικολογικά είδη, μου έδειξαν με προθυμία μια από αυτές τις πάνες και δέχτηκαν να μου εξηγήσουν πάρα πολλά πράγματα, λύνοντας την όποια απορία μου.

Δε  σας κρύβω ότι αρχικά ήμουν προκατειλημμένη από όσα είχα ακούσει στο παρελθόν, όμως πολύ σύντομα οι νέες αυτές πάνες με κέρδισαν για πολλούς λόγους τους οποίους θα αναφέρω παρακάτω αναλυτικά μετά από τις απαραίτητες εξηγήσεις που μου δόθηκαν.

Οι νέες αυτές πάνες πολλαπλής χρήσεως κυκλοφορούν στην Ελλάδα από το 2006 περίπου, αλλά στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Γερμανία, από  όπου και εισάγονται κυκλοφορούν εδώ και μια δεκαετία περίπου. Είναι φτιαγμένες από πιστοποιημένο βιολογικό βαμβάκι και στην ετικέτα του γράφει οrganic και αναφέρεται στα υλικά και τις ραφές. Το βαμβάκι είναι από βιολογικά ελεγχόμενες καλλιέργειες που είναι απαλλαγμένες από χημικές και τοξικές ουσίες. Επίσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί νήμα από μπαμπού το οποίο είναι πολύ απαλό στην υφή.

Οι σημαντικότεροι λόγοι για να επιλέξει κανείς τις πλενόμενες πάνες είναι 3

Πρώτο και βασικότερο η αποφυγή δερματικών προβλημάτων στα βρέφη. Εξίσου σημαντικοί όμως είναι και οι οικονομικοί λόγοι στις δύσκολες εποχές κρίσεως που περνάμε αλλά και το κυριότερο είναι για λόγους οικολογικής ευαισθησίας και προστασίας του περιβάλλοντος.

Χρησιμοποιώντας τις πλενόμενες πάνες η επιδερμίδα αναπνέει και έτσι οι πόροι μένουν ανοιχτοί με αποτέλεσμα να εμποδίζεται η ανάπτυξη μυκήτων. Αυτόματα μειώνονται οι κίνδυνοι για παράτριμμα, έκζεμα ή άλλα δερματικά προβλήματα. Ειδικά για τα αγοράκια αυτές οι πάνες μειώνουν τον κίνδυνο υπερθέρμανσης στην γεννητική περιοχή και όπως υποστηρίζουν κάποιοι παιδίατροι, μειώνονται πιθανά προβλήματα σχετικά με την γονιμότητα.

Παράλληλα κάνουμε μεγάλη οικονομία στη  αγορά και χρήση φαρμακευτικών σκευασμάτων για την αντιμετώπιση των δερματικών αυτών παθήσεων, όπως ενυδατικές ή φαρμακευτικές κρέμες, πούδρες που είναι ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσό.

Αισθητικά είναι πολύ απαλές  και μαλακές κατά το άγγιγμα γιατί δεν έχουν χλωριωθεί και είναι πολύ άνετες για τα βρέφη. Είναι σχεδιασμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να έχουν πολύ καλή εφαρμογή, να είναι ευκολοφόρετες, να έχουν σταθερό κούμπωμα και να αποτρέπουν τις διαρροές. Προσαρμόζονται εύκολα ανάλογα με τα σωματομετρικά στοιχεία του παιδιού.

Για την κατασκευή τους δε χρησιμοποιούνται χημικά, τεχνητά χρώματα ή αρώματα, παρά μόνο φυτικά ανακυκλώσιμα προϊόντα, όπως βιολογικό πιστοποιημένο βαμβάκι, ίνες από μπαμπού, μετάξι κτλ.

Είναι πολύ οικονομικές σε σχέση με τις πάνες μιας χρήσεως. Από έναν πρόχειρο υπολογισμό  χρειαζόμαστε γύρω  στα 2.500 χιλιάδες ευρώ για τις πάνες δύο χρόνων. Αν το παιδί αργήσει να αποκτήσει έλεγχο των σφιγκτήρων  και συνεχίσει να φοράει πάνες μέχρι τα 3 χρόνια, το ποσό αυξάνεται σημαντικά.

Για την αγορά 18 πλενόμενων επαναχρησιμοποιούμενων πανών και κάποιων μικρών επιπλέον χαρτιών που τοποθετούνται στο εσωτερικό της πάνας, το συνολικό κόστος δεν ξεπερνάει τα 350 ευρώ. Το κόστος μειώνεται ακόμα περισσότερο αν χρησιμοποιηθούν και από δεύτερο ή τρίτο παιδί στην οικογένεια. Σημαντική διαφορά δεν νομίζετε;

Οι πλενόμενες πάνες δε δημιουργούν απορρίμματα

Όταν επιτελέσουν τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν μπορούν να αλλάξουν χρήση και να γίνουν πανάκια για την καθαριότητα του σπιτιού. Σε αντίθεση με τις πάνες μια χρήσεως  που παράγουν τόνους απορριμμάτων, τα οποία μάλιστα για να αποσυντεθούν χρειάζονται πάρα πολλά χρόνια. Κατά την αποσύνθεσή τους επιβαρύνουν το περιβάλλον με ένα σωρό βλαβερές ουσίες που επιστρέφουν πάλι πίσω σε εμάς και τα παιδιά μας.

Συζητώντας με τον κ. Στάθη και την κ. Φλωρίνα τους μετέφερα αγωνίες, απορίες και ερωτηματικά άλλων γονέων που προβληματίζονται για την χρήση τέτοιων πανών και με πολύ προθυμία δέχτηκαν να μου εξηγήσουν.

Οι κυριότερες απορίες των γονιών συνίστανται στο αν γίνεται πραγματική οικονομία στο περιβάλλον και την ενέργεια, αφού οι πλενόμενες πάνες χρειάζονται πλύσιμο στο πλυντήριο, σαπούνια, μαλακτικά, σιδέρωμα, άρα γίνεται σπατάλη ηλεκτρικής ενέργειας νερού και απορρυπαντικών.

Έρευνες που έχουν γίνει σχετικά με το θέμα έχουν αποδείξει ότι πλένοντας με συσκευές ενεργειακής κλάσεως Α, συντελείται και οικονομία νερού και ρεύματος. Απορρυπαντικά χρησιμοποιούμε ήδη για το πλύσιμο των βρεφικών ρούχων οπότε δεν γίνεται σπάταλη. Μαλακτικό δεν χρειάζεται γιατί  οι πάνες δεν είναι χλωριωμένες οπότε παραμένουν με απαλή υφή, ενώ το σιδέρωμα των πανών δεν είναι απαραίτητο. Πλένονται στους 60 βαθμούς και έτσι αποστειρώνονται και δεν χρειάζεται επιπλέον σιδέρωμα. Σε περίπτωση σιδερώματος θα πρέπει να προσέξουμε τα τρούκ ή τα velkro γιατί καταστρέφονται με τη επαφή με το καυτό σίδερο.

Όσο για το που φυλάσσονται οι λερωμένες πάνες έμαθα τα εξής: Στο κεντρικό σημείο της πάνας εφαρμόζεται ένα χαρτάκι πάνω στο οποίο παραμένουν οι κενώσεις. Το χαρτάκι αυτό είναι το μοναδικό από τα απορρίμματα και πάει στον κάδο απορριμμάτων.  Οι βρεγμένες από τα ούρα πάνες μπορούν να παραμείνουν σε ένα κουβαδάκι μέσα στο μπάνιο και όταν συγκεντρωθούν αρκετές μπαίνει ένα πλυντήριο. Εναλλακτικά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα ειδικό διχτάκι μέσα στο οποίο φυλάσσουμε τις πάνες και στην συνέχεια της βάζουμε με αυτό το διχτάκι μέσα στο πλυντήριο.

Πολλοί γονείς δυσκολεύονται γιατί οι συγκεκριμένες πάνες δεν επιτρέπονται στους βρεφικούς σταθμούς παρά μόνο αν υπάρχει γραπτή εντολή γιατρού, και σε περίπτωση ταξιδιού ή διακοπών τα πράγματα δυσκολεύουν σημαντικά.  Στην περίπτωση αυτή υπάρχουν και πάνες μιας χρήσεως οι οποίες είναι βιοδιασπώμενες και μέσα είναι φτιαγμένες από βιολογικό βαμβάκι, από πράσινο τσάι για να καταπραΰνει τους ερεθισμούς, από φύλλα καλαμποκιού, αλλά αυτές δεν πλένονται . Έχουν κάλυμμα βαμβακερό και  δεν ερεθίζουν το δέρμα του παιδιού.

Οι πάνες αυτές είναι κατά λίγο ακριβότερες από τις κοινές πάνες μια χρήσεως, αλλά είναι καθαρά οικολογικές, μπορούν να κομποστοποιηθούν σε περίπτωση που διαθέτουμε κομποστοποιητή, δεν μολύνουν το περιβάλλον κατά την απόρριψή τους καθώς διασπώνται σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι βιοδιασπώμενες πάνες μπορούν να χρησιμοποιηθούν συνδυαστικά με τις πλενόμενες χωρίς να επηρεάζεται η δερματική υγεία του παιδιού.

Είναι πολύ σημαντικό να αναφέρουμε ότι στο εξωτερικό σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Γερμανία, ενισχύονται οι μητέρες να χρησιμοποιούν τις  πλενόμενες πάνες, προσφέροντάς τους  την δυνατότητα να περνάει κάποιο εξουσιοδοτημένο συνεργείο, να μαζεύει τις λερωμένες πάνες και να τις επιστρέφει καθαρές και έτοιμες προς χρήση.  Αυτό βέβαια στην χώρα μας δεν θα συνέβαινε ούτε στα πιο μακρινά όνειρά μας, αλλά αν πραγματικά υπάρχει η θέληση να τις χρησιμοποιήσουμε, θα βρούμε και τον τρόπο.

Εδώ σας παρουσιάζω την νέα πλενόμενη πάνα, η οποία αποτελείται από ένα βασικό κομμάτι το οποίο διαθέτει κόπιτσες, τρουκ ή ταινίες velkro και αυξομειώνεται ανάλογα με τις διαστάσεις το μωρού.

Τα υλικά αυτά είναι από πλαστικό αλλά δεν έρχονται σε άμεση επαφή με το δερματάκι του παιδιού.  

Στο σημείο της γενετικής  περιοχής μπαίνει ένα ακόμα ένθετο κομμάτι one size, για να συγκρατεί την υγρασία, ενώ πάνω από αυτό τοποθείται ένα χάρτινο λεπτό κάλυμμα για να συγκρατεί την κένωση. Όταν ντύσουμε το παιδί με την πάνα, του φοράμε ένα ειδικό αδιάβροχο βρακάκι για να συγκρατείτε η υγρασία. Το αδιάβροχο αυτό βρακάκι αλλάζετε όταν τα παιδί μεγαλώσει αρκετά σε βάρος.

Ένα βασικό πλεονέκτημα αυτής της πάνας είναι ότι βοηθάει τα παιδιά να αποκτήσουν νωρίτερα έλεγχο των σφιγκτήρων.

Ένα ακόμα ενδιαφέρον υλικό που είδα και θέλω να το μοιραστώ μαζί με τις νέες μαμάδες  που θηλάζουν τα μωρά τους, είναι τα πλενόμενα επιθέματα στήθους. Είναι κατασκευασμένα από βαμβακερό κάλυμμα, μαλλί και μετάξι για να κρατάνε σταθερή την θερμοκρασία και να περιορίζονται οι ερεθισμοί στις θηλές. Τα επιθέματα αυτά πωλούνται σε συσκευασίες των 3 ζευγαριών στην τιμή των 18 ευρώ.

Τα προϊόντα αυτά μπορεί να τα βρει κανείς σε επιλεγμένα μαγαζιά που ασχολούνται  με βιολογικά βρεφικά ρούχα.

Θα χρησιμοποιούσατε στην εποχή μας τέτοιες πάνες στα μωρά σας; Για ποιους λόγους θα αποφασίζατε ή όχι για την χρήση τους; Υπάρχουν ανάμεσα μας κάποιες οικογένειες που τις έχουν χρησιμοποιήσει; Θα είχε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον να διαβάζαμε τις απόψεις σας.

Γεωργία Νικητέα, EcoView.gr