Σάββατο, 20 Σεπτεμβρίου 2014

Κωστής Παλαμάς: Ὁ πιό τρανός καημός μου

 Τν ρα τν πέρτατη πο θ τ σβ τ φς μου
γάλια-γάλια θάνατος, νας θ ν εν᾿ μένα
πι τρανς καημός μου.

Δ θ εν᾿ ο κούφιοι λογισμοί, τ χρόνια τ χαμένα,
τ
ς φτώχειας γνοια, το ρωτα
κοίμητη λαχτάρα,
μι
δίψα μέσ᾿ στ αμα μου, προγονικ
κατάρα,
μήτε
ζωή μου δειαν συρμένη π᾿ τ
μαγνήτη
πάντα τ
ς Μούσας, μήτ᾿ σύ, χιλιάκριβό μου σπίτι.

πι τρανς καημός μου
θ
εναι πς δ δυνήθηκα μ᾿ σ ν ζήσω,
πλάση,
πράσινη
πάνου στ βουνά, στ πέλαγα, στ
δάση,
θ
εναι πς δ χάρηκα σκυφτς μέσ᾿ στ
βιβλία,
φύση, λάκερη ζωή, κι λάκερη σοφία!
 -----

Το ποίημα του Κωστή Παλαμά ''Ο πιο τρανός καημός μου''
ανήκει στην ποιητική συλλογή ''Η πολιτεία και η μοναξιά'' (1912).

Το συγκεκριμένο ποίημα, αποτελεί έναν ύμνο στη φύση από τον ποιητή. 
Ως ύφος αλλά και θεματικά ανήκει στα ποιήματα που ο ίδιος ονομάζει, «ο λυρισμός του εμείς», τα οποία είναι επικές συνθέσεις. Σε αυτό το ποίημα είναι εμφανής η επίδραση του συμβολισμού αφού ο ποιητής αναφέρεται σε μία υπερβατική Ιδέα, αυτή της Φύσης.
Στο ποίημα ο Παλαμάς περιγράφει, μάλλον μέσα από προσωπικά βιώματα αφού αναφέρεται σε μία ζωή σκυφτός μέσα στα βιβλία οπότε μπορούμε να υποθέσουμε με ασφάλεια ότι αναφέρεται στον εαυτό του, το παρελθόν και το μέλλον, τον θάνατο. Με το συνδυασμό αυτό, του παρελθόντος και του μέλλοντος, ανακαλεί το παρελθόν ως μνήμη και παράδοση ελληνική.
Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Παλαμάς στο ποίημα του είναι η δημοτική της οποίας εξάλλου ήταν και ένθερμος υποστηρικτής χωρίς να υπάρχουν σπάνιες ή ιδιωματικές λέξεις. 
Το ποίημα έχει επίσης ομοιοκαταληξία αλλά ελεύθερη και αποτελείται από λίγους στίχους.

Η φύση όπως την χρησιμοποιεί ο Παλαμάς δημιουργεί δύο θεματικά μοτίβα στο συγκεκριμένο ποίημα. 

Το πρώτο είναι η περιγραφή του δικού του, του προσωπικού του ψυχικού κόσμου μέσα από τη περιγραφή ενός εξωτερικού τοπίου, αυτού της φύσης. Μέσα από ένα μονόλογο, ο ποιητής προβάλλει τη ζωή που έζησε και που ήταν γεμάτη δύσκολες στιγμές και μοναξιά και την συγκρίνει με τη ζωή που θα μπορούσε να είχε ζήσει στο μεγαλειώδες περιβάλλον και τοπίο της φύσης.
Το δεύτερο θεματικό μοτίβο, είναι η τέχνη του σε συνδυασμό με τη φύση αφού η ενασχόληση του με τη ποίηση ήταν αυτή που δεν του επέτρεψε να ζει με τον τρόπο που αυτός ήθελε στη φύση παρά πέρασε τη ζωή του κλεισμένος σε εσωτερικούς χώρους διαβάζοντας και γράφοντας.
Το ποίημα είναι λυρικό και αυτό τονίζεται από τις περιγραφές που υπάρχουν οι οποίες συνθέτουν τον δυισμό του Παλαμά, στοιχείο γνώριμο της ποιητικής του. Στο συγκεκριμένο ποίημα εκφράζεται μέσω της περιγραφής αντίθετων καταστάσεων οι οποίες τελικώς τονίζουν το μεγαλείο της φύσης.

Από τη μία, λοιπόν, ο ποιητής περιγράφει τη μοναχική ζωή που του επέβαλλε η ποίηση στην οποία όμως δεν μπορούσε και ο ίδιος να αντισταθεί αφού όπως αναφέρει η Μούσα του τον έσερνε με ένα μαγνήτη, και από την άλλη μία ζωή μέσα στη φύση, στα βουνά, τα πέλαγα και τα δάση, μία αντίθεση που σαφώς ευνοεί τη φύση.Η φύση βέβαια για τον Παλαμά δεν αποτελεί απλώς ένα ωραίο τοπίο το οποίο θα του προσέφερε ηρεμία και γαλήνη. 
Έχει μία πιο δυναμική διάσταση αφού σε αυτή θεωρεί ο ποιητής ότι κρύβεται μία ζωή ολόκληρη αλλά και η σοφία που αυτός αναζητούσε στα βιβλία.Το ποίημα αυτό αποτελεί στην ουσία το αντίτιμο που πλήρωσε ο Παλαμάς για το μέγεθος του. Μπορεί διανοητικά και λογοτεχνικά να μην ήταν αποκομμένος από τη κοινωνία αλλά αντίθετα να ήταν πλήρως συνδεδεμένος όπως διαφαίνεται και από το έργο του, αλλά η δική του ζωή ήταν μοναχική, σχεδόν ασκητική για να μπορέσει να δημιουργήσει τη ποίηση του.Τη διατύπωση και τη περιγραφή του ασκητικού Παλαμά για τη δημιουργία της τέχνης του την έκανε καλύτερα ο Άγγελος Σικελιανός σε μία ομιλία του στον Παρνασσό το 1936 με θέμα Ο Παλαμάς ασκητής και μύστης. 
Για να μπορέσει να κατανοήσει τις θυσίες και τη μοναξιά που χαρακτήριζε τον Παλαμά ώστε να γεννήσει ένα τόσο μεγαλοπρεπές έργο τον αποκάλεσε «άγιο»: «Ο Παλαμάς μόχθησε, έλπισε, αγάπησε, αιμάτωσε, αγωνίστηκε, ενίκησε, για μας. Ο Παλαμάς λοιπόν, είναι ένας άγιος».
Το ποίημα «Ο πιο τρανός καημός μου» καταδεικνύει ότι όντως αυτή ήταν η ζωή του ποιητή. Χαμένα χρόνια, μέσα στη φτώχεια και μία ζωή άδεια χωρίς έρωτα και άλλες χαρές που προσφέρει η άνετη και ευτυχισμένη ζωή. Στο ποίημα αυτό εκτός από το παράπονο του ποιητή φαίνεται να εκφράζεται και η απογοήτευση του αλλά παράλληλα και η έντονη σύνδεση με τη ποίηση του. Ο ίδιος θεωρεί ότι η φύση ήταν σε θέση να του προσφέρει και τη ζωή που δεν έζησε αλλά και την σοφία που αναζήτησε και κατέκτησε μέσω της μελέτης του.

Εντούτοις, γνωρίζει και ο ίδιος πως δεν θα μπορούσε να πράξει αλλιώς αφού η ενασχόληση του με την ποίηση δεν ήταν επιλογή την οποία θα μπορούσε να έχει απορρίψει, αλλά «προγονική κατάρα» και ο μαγνήτης της Μούσας στα οποία δεν θα μπορούσε να έχει αντισταθεί.

«Ένα σακί μαλλιά» — Παντελής Καλιότσος

Σ' ένα νησί, όπου έρχεται να υπηρετήσει ένας νέος δάσκαλος, ο Βασίλης, εκτυλίσσονται ενδιαφέροντα γεγονότα. Οι κάτοικοι, χωρισμένοι σε δυο αντίπαλες παρατάξεις, δεν καταφέρνουν να φτιάξουν το λιμάνι. Αντίθετα, τα παιδιά μ' ένα συγκινητικό παράδειγμα ομόνοιας και αδελφοσύνης τους βάζουν, που λένε, τα γυαλιά: Έχοντας επικεφαλής το Γιωργαρέλο, ένα εφτάχρονο παιδί που όλοι το αποδέχονται, κουρεύονται γουλί —κι ο δάσκαλος μαζί—, για να συμπαρασταθούν στο Φάνη το συμμαθητή τους, που είχε χάσει πρόσκαιρα τα μαλλιά του από μια αρρώστια. Στο απόσπασμά μας θα παρακολουθήσουμε τη στιγμή όπου τα παιδιά κι ο δάσκαλος αποκαλύπτουν τα... κουρεμένα κεφάλια τους. Η κυρία Διονυσία που παρουσιάζεται στο κείμενο είναι η δασκάλα. Ο Κωστάκης Περγάμαλλης είναι ο κουρέας. Η Τζόυ είναι η μητέρα του Φάνη. Τα υπόλοιπα κύρια ή υποκοριστικά (παρατσούκλια) ονόματα ανήκουν σε μαθητές του σχολείου.
Ο δάσκαλος εξηγεί:
— Τους βλέπετε; Όλοι σχεδόν φοράνε καπέλο. Είναι γιατί κουρεύτηκαν με την ψιλή.
— Τιιι;
— Μάλιστα, καλά το ακούσατε. Δεν έμεινε τίποτα, γενική αποτρίχωση, θα 'λεγα, για να μην πω αποψίλωση*. Για να πάρετε μια ιδέα, δεν έχετε παρά να προσέξετε αυτά τα μικρά, τα ξεσκούφωτα. Να, για παράδειγμα, ο Θεμιστοκλής με το Σταυρονικήτα. Έχετε ξαναδεί τα κεφάλια τους έτσι γυμνά;
Η κυρία Διονυσία είχε μείνει άφωνη. Ψέλλισε* κάτι τέτοιο: «Όλοι... Τι σημαίνει αυτό; Δεν καταλαβαίνω...».
—   Μα ποιος τους είπε να κουρευτούν;
—   Κανείς. Κουρεύτηκαν με τη θέλησή τους.
—   Μνήσθητί μου, Κύριε*!... Γιατί, καλέ;
—   Γιατί σήμερα ξαναγυρίζει ο Φάνης σχολείο.
—   Ε, και λοιπόν; Τι σχέση έχει αυτό;
—   Μα δεν καταλαβαίνετε, κυρία Διονυσία; Από συμπαράσταση κουρεύτηκαν τα παιδιά...
Χρειάστηκε λίγα δευτερόλεπτα η γυναίκα για να μπει στο νόημα. Ο Βασίλης είδε αμέσως τα γουρλωμένα μάτια της ν' αλλάζουν έκφραση και να βουρκώνουν... Υποχώρησε βγαίνοντας έξω διακριτικά, την ώρα που ανοιγόκλεινε τα συρτάρια της, ότι τάχατες κάτι ψάχνει, μάλλον ένα μαντίλι για να σκουπίσει τα μάτια της.
* * *
Ήταν γραφτό για την κυρία Διονυσία να 'ναι γι' αυτή η μεγάλη μέρα συγκινήσεων και εκπλήξεων, με αποκορύφωμα το κεφάλι του δασκάλου, που θα το δει τώρα σε λίγο. Γενικά, όλος ο γυναικείος πληθυσμός του σχολείου άναυδος θα παρακολουθήσει μια εξαίσια παράσταση. Πολλά μάτια του γυναικείου πληθυσμού θα δακρύσουν.
Η Αποκάλυψη*, μ' άλλα λόγια (που, εξόν από το βαθύτερο νόημά της, σημαίνει και βγάλσιμο του καπέλου), έγινε με τον ακόλουθο τρόπο:
Ο αέρας κόπηκε ξαφνικά, λίγο πριν χτυπήσει το κουδούνι για μέσα. Οι τάξεις παρατάχθηκαν στη γραμμή, μπροστά στις σκάλες, για την πρωινή προσευχή. Φορούσαν όλοι καπέλα, που θα τα 'βγαζαν με το σύνθημα του δασκάλου τη στιγμή που θα 'φτανε ο Φάνης.
Τον έφερε αυτοκίνητο, που σταμάτησε έξω απ' την αυλόπορτα. Τον συνόδευε η Τζόυ. Προχώρησε δισταχτικά να πάρει τη θέση του. Είχε σηκωμένους τους γιακάδες του και φορούσε τη σκούφια του χωμένη ως τ' αυτιά.
Τότε ακριβώς δόθηκε το σύνθημα για την πρωινή προσευχή. Με μια απότομη κίνηση ο Βασίλης ο δάσκαλος έβγαλε το καπέλο του. Αμέσως και σαν ένας άνθρωπος τα παιδιά έβγαλαν τα δικά τους, που ήταν διαφόρων ειδών: Από τραγιάσκες, ρεπούμπλικες*, πλεκτές σκούφιες, καουμπόικα και στρατιωτικά, ίσαμε νάιλον κάλτσες...
Το θέαμα που παρουσιάστηκε ολομεμιάς κάτω απ' τον ήλιο ήταν όπως το χαρακτήρισε ο Κωστάκης Περγάμαλλης: μεγαλειώδες!
Κάπως έτσι θα το φαντάστηκε: σειρές από γυμνά κεφάλια, διαφόρων σχημάτων, με ξάστερα πρόσωπα (και μεγάλα αυτιά, φυσικά), να προσεύχονται ευλαβικά και παράφωνα και προπαντός αμέριμνα για το χάλι τους. Μόνο μια ερωτηματική ταραχή δημιουργήθηκε στα κορίτσια. Το ίδιο και στο Φάνη.
Τα πρώτα κεφάλια που αντιλήφθηκε ήταν τα δυο μπροστινά, που έτυχε ν' ανήκουν το ένα στον Καζανόβα και τ' άλλο στο Γιάννη το Λήσταρχο. Γυρίζει στο πλάι και βλέπει τον Αριστείδη. Γυρίζει πίσω του και βλέπει το Στρατηγό μ' ένα κεφάλι μακρόστενο σαν πεπόνι. Όλοι έκαναν τον αδιάφορο, σαν να μην τον είδαν.
Στην αρχή του φάνηκε ανεξήγητο. Κατάλαβε όταν πρόσεξε και όλα τ' άλλα κουρεμένα κεφάλια. Τα μάτια του έλαμψαν. Ένα πλατύ χαμόγελο φώτισε το πρόσωπο του. Κάνει μια απότομη κίνηση σαν να πετάει μακριά ένα βάρος και βγάζει κι αυτός τη σκούφια του.
Στο μεταξύ η κυρία Διονυσία, που είχε πανοραμική άποψη* απ' τις σκάλες, έπαιρνε μια νέα συγκίνηση, ακόμα πιο δυνατή: Ποτέ δεν την είδε και δεν την άκουσε έτσι την πρωινή προσευχή. Ένας κόμπος της έκλεισε το λαιμό. Δεν πρόλαβε όμως να εκδηλωθεί, γιατί προηγήθηκε μια νέα κατάπληξη: Καθώς αντιλήφθηκε πλάι το δάσκαλο να βγάζει το μαύρο καπέλο του, γυρίζει απότομα και αντικρίζει ένα τόσο αστείο κεφάλι, που σίγουρα θα γελούσε αν δεν ήταν έτοιμη να κλάψει.
Η Τζόυ, όμως, που τα είδε όλα απ' την αυλόπορτα, έκλαψε.
  • (η) αποψίλωση: ο καθαρισμός μιας περιοχής από κάθε είδους βλάστηση. Εδώ χρησιμοποιείται μεταφορικά για το κούρεμα 
  • ψέλλισε (ψελλίζω): είπε χαμηλόφωνα 
  • Μνήσθητί μου, Κύριε: Θυμήσου με, Κύριε! (Η φράση προέρχεται από το Ευαγγέλιο του Λουκά και χρησιμοποιείται για να δείξουμε την έκπληξή μας για κάτι)  
  • η Αποκάλυψη: Εννοεί την Αποκάλυψη που έγραψε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης (με κεφαλαίο το άλφα). Με μικρά άλφα σημαίνει το βγάλσιμο του καπέλου 
  • (οι) ρεπούμπλικες (η ρεπούμπλικα): μαλακά καπέλα από καστόρι (δέρμα κάστορα) ή από άλλο ύφασμα 
  • είχε πανοραμική άποψη: έβλεπε τα πάντα από ψηλά, είχε σφαιρική εικόνα

Παντελής Καλιότσος 
(Αθήνα 1925)
Ασχολείται με την πεζογραφία. Τα βιβλία του, τόσο για τους μικρούς, όσο και για τους μεγάλους, έχουν ως θέμα την ειρήνη και τον πόλεμο, την ανάγκη για συναδέλφωση των λαών, τις ανθρώπινες σχέσεις, την παιδική ηλικία. Το γράψιμο του χαρακτηρίζεται από ρεαλισμό και ποιητικότητα. Μερικά από τα έργα του είναι: Τα ξύλινα σπαθιά, Πατέρας και γιος, Το ιζεντόρε και τ' αηδόνι (για παιδιά). Ο μεσαίος τοίχος, Τον αιώνα που ξύπνησε ο πηλός (για μεγάλους). 

ebooks                                      

Οδοιπορικό στους χώρους της μάχης του Μαραθώνα

Κυρίες και κύριοι, αγαπημένοι μου σύντροφοι και φίλοι καλησπέρα
Είναι αλήθεια ότι όταν συζητήθηκε η αναγκαιότητα παρουσίασης μιας εκδήλωσης αναφοράς στη Μάχη του Μαραθώνα και κυρίως, όταν μου προτάθηκε να συμμετάσχω ενεργά στην παρουσίαση και τη διαδικασία της, το πρώτο πράγμα που μου ήρθε στο μυαλό είναι ότι σήμερα τα γεγονότα που απασχολούν την ελληνική κοινή γνώμη έχουν πολύ λίγη σχέση με τα όσα ένδοξα κατάφεραν λίγοι ενωμένοι Αθηναίοι και Πλαταιείς με επικεφαλής το Μιλτιάδη στο Μαραθώνα το καλοκαίρι του 490πχ, 25 αιώνες πίσω.
Τι περιθώρια υπάρχουν να συγκριθεί το μεγαλειώδες αυτό γεγονός με το σήμερα όταν η πατρίδα μας βιώνει μια άνευ προηγουμένου οικονομική, αλλά κυρίως ηθική και συνειδησιακή κρίση, όταν τα πάντα αμφισβητούνται, όταν οι συμπατριώτες μας χάνουν τις δουλειές τους όταν ζουν σε καθεστώς κατοχής και κατάθλιψης? Τι αξία μπορεί σήμερα να έχει μια  προσπάθεια υπενθύμισης του γεγονότος ότι πριν από λίγους μήνες συμπληρώθηκαν 25 αιώνες από τη μάχη του Μαραθώνα κι ότι αυτή η μάχη ήταν από μόνη της ένα γεγονός που επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της παγκόσμιας ιστορίας;

Ύστερα σκέφτηκα το Σιμωνίδη –τον ποιητή που ύμνησε τον ηρωισμό των Ελλήνων στους περσικούς πολέμους- βλέπουμε το αντίγραφο του επιτύμβιου επιγράμματος που βρίσκεται στο τύμβο των Αθηναίων μαχητών στο Μαραθώνα το πρωτότυπο είναι στο Αρχαιολογικό μουσείο που στο κάτω μέρος γράφει ΕΛΛΗΝΩΝ  ΠΡΟΜΑΧΟΥΝΤΕΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΜΑΡΑΘΩΝΙ ΧΡΥΣΟΦΟΡΩΝ ΜΗΔΩΝ ΕΣΤΟΡΕΣΑΝ ΔΥΝΑΜΙΝ - και θυμήθηκα ότι οι μαχητές της μάχης του Μαραθώνα υπήρξαν πρόμαχοι της Ελλάδας για τους συγχρόνους τους.
Σκέφτηκα τους ίδιους τους μαχητές που θεωρούσαν τη συμμετοχή τους στη μάχη το μεγαλύτερο γεγονός της ζωής τους. Αδιάψευστος μάρτυρας ο Αισχύλος που το υπενθύμισε στο επιτάφιο επίγραμμα του κι αυτό εμένα μου λέει ότι ο Αισχύλος ίσως θα ήθελε περισσότερο να τον θυμόμαστε  σαν ήρωα μαραθωνομάχο παρά σαν καταξιωμένο και δημοφιλή τραγικό ποιητή.
Ο νους μου γύρισε στον Πλάτωνα που πολλά χρόνια μετά τη μάχη του Μαραθώνα επισήμανε στους νόμους του την πανευρωπαϊκή της αξία. Χαρακτήρισε την πολεμική δραστηριότητα των Περσών προγραμματισμένη όχι μόνο εναντίον των Ελλήνων αλλά και εναντίον όλων των κατοίκων της τότε Ευρώπης και τόνισε τη σωτήρια της έκβαση. Και είναι γεγονός ότι η θέση αυτή του Πλάτωνα αποτελεί και τη σημερινή επίσημη θέση της ιστορίας που σε κάθε ευκαιρία τονίζει τη σημασία της μάχης του Μαραθώνα όχι μόνο για την ελευθερία των Ελλήνων όχι μόνο για την ελευθερία  των άλλων λαών της Ευρώπης, αλλά κυρίως για την εξέλιξη της ιστορίας και του δυτικού πολιτισμού.


Όμως παρόλα αυτά έχουν περάσει αιώνες πολλοί από τότε. Η κλαγγή των όπλων, οι ιαχές της μάχης, τα προστάγματα των στρατηγών,  οι φωνές των πολεμιστών που μάχονταν σώμα με σώμα, οι κραυγές πόνου και αγωνίας αυτών που σκότωναν και σκωτονόντουσαν, όλα αυτά έχουν χαθεί.


Και πιστέψτε με καταμεσής στον κάμπο του Μαραθώνα με τα μποστάνια τριγύρω, τα σύγχρονα υδρευτικά συστήματα και τα πολλά γεωργικά μηχανήματα, την άναρχη δόμηση  τον λαβύρινθο των χωματόδρομων που ποτέ δεν ξέρεις πού οδηγούν, αλλά και τη μεγάλη λεωφόρο που τον τέμνει από άκρη σε άκρη, κάθε ιδέα ηρωισμού μοιάζει αταίριαστη. Και είναι γεγονός ότι τα μνημεία της μάχης που θα δει σήμερα ο επισκέπτης είναι ελάχιστα. Είναι κυρίως ο Τύμβος, το Τρόπαιο των Αθηναίων κι ένα μικρό μουσείο, σε μεγάλη απόσταση μάλιστα μεταξύ τους. Τίποτε άλλο δεν θυμίζει αυτήν την απόβαση ξένου στρατεύματος στη γη μας και τη νικηφόρα απόκρουσή του.
 Ή μήπως όχι;

Γιατί αν θυμηθούμε τον Παυσανία –έγραψε κι αυτός για τη μάχη πολύ αργότερα- και συμφωνήσουμε ότι «οι άνθρωποι φτιάχνουν τη μνήμη και όχι οι τόποι», τότε όλα αλλάζουν και ο Μαραθώνας δεν μπορεί να νοηθεί απλά σαν τουριστικό ή αρχαιολογικό αξιοθέατο. Επειδή είναι και συμβολίζει  κάτι πέρα από αυτά. Στο Μαραθώνα δόθηκε αγώνας ζωής και θανάτου, αγώνας υπεράσπισης τρόπου ζωής,πολιτεύματος  και πολιτισμού κι έτσι η επίσκεψη εκεί είναι  σίγουρα ο τόπος που σηματοδοτεί την επιστροφή στην ουσία των πραγμάτων, είναι προσκύνημα στο παρελθόν και δέσμευση για το μέλλον. Μία αναμέτρηση του ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό, τον οποίο καλείται να υπερβεί, όπως οι Μαραθωνομάχοι.
 

Και με αυτό λοιπόν το σκεπτικό πήρα τη μοτοσικλέτα μου και ξεκίνησα σε αναζήτηση του πεδίου της μάχης από το Διόνυσο , παίρνοντας τον δρόμο με τις πολλές στροφές αλλά και την πανοραμική θέα του κόλπου και της Εύβοιας απέναντι. -στη φωτογραφία βλέπουμε το κάμποτου Μαραθώνα, που βρίσκεται  ανάμεσα στα παράβουνα της Πεντέλης, Αγριελίκι και  Κοτρώνι από τη μία μεριά και τη θάλασσα από την άλλη.-  Από την Εύβοια ήλθαν οι Πέρσες, αφού είχαν καταστρέψει πρώτα την Ερέτρια και ουσιαστικά είχαν τον είχαν τον πρώτο λόγο, αφού αυτοί αποβιβάστηκαν και στρατοπέδευσαν σε αυτή την άκρη της Αττικής επιλέγοντας ουσιαστικά το πεδίο της μάχης. 


Από ένα στενό και δύσβατο μονοπάτι ανάμεσά στα παράβουνα φαίνεται ότι κατέβηκαν οι Αθηναίοι, επιλέγοντας τον δυσκολότερο αλλά ταχύτερο δρόμο προς τον Μαραθώνα, μόλις έλαβαν την είδηση ότι έφθασε ο τρομερός στρατός των Περσών. Γιατί ήρθαν οι Πέρσες?....είχαν στόχο να τιμωρήσουν παραδειγματικά την Αθήνα και την Ερέτρια, επειδή είχαν τολμήσει να βοηθήσουν τους Ίωνες επαναστάτες και ν αποκαταστήσουν το κύρος του Μεγάλου Βασιλέα. «Δέσποτα, μέμνεο των Αθηναίων», θύμιζε άλλωστε στον Δαρείο σε κάθε γεύμα του ένας δούλος. Στην πραγματικότητα όμως επρόκειτο για τη σύγκρουση δύο μεγάλων πολιτισμών. Αντίπαλοι ήταν από τη μία μεριά η απέραντη περσική αυτοκρατορία που, με βασιλιά το Δαρείο, είχε κατακτήσει όλη την Ανατολή, και από την  άλλη άκρη η κατακερματισμένη, κατά το σύνηθες, Ελλάδα, σίγουρα ανέτοιμη για τέτοιες συγκρούσεις, με τη δύναμή της όμως να εντοπίζεται στο υψηλό φρόνημα  περί ελευθερίας των πολιτών της. Και τελικά η απόφαση των Σπαρτιατών να μην ανταποκριθούν στο κάλεσμα των Αθηναίων για βοήθεια τους άφησε μόνους απέναντι στον τρομερό εχθρό, στην υπερδύναμη της εποχής .Όμως τελικά  από τη θέση αυτή θεμελίωσαν τη μελλοντική τους δόξα και τον ηγεμονικό τους ρόλο στον ελληνικό κόσμο. Και παρά τις εσωτερικές διαμάχες τους, τη δύσκολη ώρα βρέθηκαν και πολέμησαν δίπλα-δίπλα όλοι εκείνοι που αργότερα οικοδόμησαν το μεγαλείο της Αθήνας, πνευματικό και πολιτικό: ο Μιλτιάδης,  ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης, ο Αισχύλος, ο Καλλίμαχος, αλλά και ο ήρωας αγρότης Εχετλαίος, ο Επίζηλος και ο μάρτυρας ήρωας Κυναίγειρος.
Και με τις σκέψεις αυτές έφτασα και προσπέρασα τη Νέα Μάκρη, και συνάντησα επιτέλους, την πρώτη πινακίδα για τα αρχαία: «Προς Ιερό Αιγυπτίων θεών» (θέση Μπρεξίζα -Μικρόν Ελος). Έστριψα αμέσως μετά και... χάθηκα για να συνειδητοποιήσω τελικά πως έπρεπε να στρίψω λίγο παρακάτω. Υποτίθεται πως το Ιερό βρίσκεται κάπου πίσω από την αμερικανική βάση, κοντά στη θάλασσα,δίπλα σε μια εκκλησία την Αγία Κυριακή. Αν το βρει κανείς ας ενημερώσει κι εμένα...


.....το Ιερό αυτό του 2ου αιώνα μ.Χ. δεν έχει σχέση με τη Μάχη του Μαραθώνα, είναι αφιερωμένο στις αιγυπτιακές θεότητες. Εδώ, βρέθηκαν μερικά εντυπωσιακά αιγυπτιόμορφα αγάλματα: τα πρωτότυπα τα θαύμασα λίγο αργότερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Μαραθώνα


  Ελάχιστοι γνωρίζουν την ύπαρξη του Ιερού αυτού αλλά και των Λουτρών που έχτισε εκεί ο Ηρώδης ο Αττικός.

Όπως έμαθα, τότε βρίσκονταν πάνω σε νησί, στο κέντρο του έλους.

Είναι γεγονός ότι η  λεωφόρος Μαραθώνος μετά τη Νέα Μάκρη παρουσιάζει μια λίγο περίεργη εικόνα για τόπο ηρωικό.Καθώς οδηγώ με κατεύθυνση τον Τύμβο Μαραθωνομάχων, το Πρωτοελλαδικό Νεκροταφείο, το Αρχαιολογικό Μουσείο και το Τρόπαιο Μάχης, συναντάω κάθε λίγο και λιγάκι ένα πλήθος από  πινακίδες, ενώ προσπερνώ φυτώρια, μανάβικα, καταστήματα τουριστικών ειδών και περίπτερα-υπερπαραγωγές για τα οποία ενημερώνεσαι συνεχώς «Περίπτερο στα 200 μ.», «Περίπτερο στα 50 μ.» (!).


Λίγο αργότερα,
έστριψα δεξιά προς τον Τύμβο των Αθηναίων μαχητών,


και συνάντησα έναν μεγάλο ειδυλλιακό περιφραγμένο χώρο γεμάτο ελιές, χάρμα οφθαλμών…



.....ένα βατό μονοπάτι με οδήγησε  στον Τύμβο. Kάτω από τον χωμάτινο αυτό λόφο οι Αθηναίοι έκαψαν τους νεκρούς τους μετά τη Μάχη -και μάλιστα  στο τσάκα-τσάκα- γιατί έπρεπε να τρέξουν στην Αθήνα για να προλάβουν τους Πέρσες στο Φάληρο. 


Ο χώρος στον Τύμβο είναι οργανωμένος, με φιλόξενη υποδοχή, -ένας υπάλληλος έχει μείνει- τουαλέτες, ψύκτες, μια εντυπωσιακή μακέτα, δίγλωσση ενημέρωση. Κατά τ' άλλα, νέκρα!!.....η επισκεψιμότητα είναι σχεδόν μηδενική και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ελπίζουμε πως κάποτε θα ζωντανέψει λίγο...



Δίπλα στον τύμβο, το αντίγραφο του επιτύμβιου επιγράμματος του Σιμωνίδη...

 ...και παραδίπλα ένα άγαλμα του στρατηγού  Μιλτιάδη δωρεά της οικογένειας Σπύρου στον Δήμο Μαραθώνα το 2004.

Άδοξο ήταν το τέλος του Μιλτιάδη.....μετά απο μια αποτυχημένη εκστρατεία στη Νάξο κατηγορήθηκε απο τους Αθηναίους και δικάστηκε ως προδότης... καταδικάστηκε σε θάνατο και οδηγήθηκε -τραυματισμένος απο την εκστρατεία στη φυλακή-... η ποινή του μετατράπηκε σε χρηματικό πρόστιμο 50 ταλάντων... κι επειδή δεν είχε να τα δώσει, πέθανε απο το τραύμα του στη φυλακή.


Οι Αθηναίοι λοιπόν μπορεί να έθαψαν στον Τύμβο τους νεκρούς τους, όμως το τρόπαιο της μάχης του Μαραθώνα το έστησαν στη θέση Μεσοσπορίτισσα, κοντά στον Σχινιά, όπου όλα δείχνουν πως έγινε η πιο άγρια μάχη. Εδώ, σήμερα, υπάρχει ένα δεκάμετρο αντίγραφό του. Ο,τι απέμεινε από το αυθεντικό τρόπαιο φυλάσσεται στο Μουσείο.
Εκεί κατευθύνομαι λοιπόν κι εγώ παίρνοντας και πάλι τη λεωφόρο Μαραθώνος. Η περιοχή είναι  επικράτεια των Πακιστανών και των Ινδών Σιχ που εργάζονται σκληρά στις φυτείες της περιοχής και κάθε λίγο και λιγάκι διανύουν πεζοί, με τα ποδήλατά ή τα παπάκια τους -συχνά φορώντας τα παραδοσιακά τους ρούχα- το τμήμα αυτό της μαραθώνιας διαδρομής.


Σε λίγο, στρίβω αριστερά προς τη θέση Τσέπι…..και γρήγορα βλέπω μπροστά μου ένα μεγάλο εντυπωσιακό υπόστεγο.....σήμανση καμία….έπρεπε να κατέβω απ τη μηχανή ώστε να διαβάσω τις σχετικές δίγλωσσες ταμπέλες και να καταλάβω πως βρίσκομαι στο σημαντικότατο Πρωτοελλαδικό Νεκροταφείο, που χρονολογείται από το 4.000 π.Χ.  Εδώ έχει γίνει μια εντυπωσιακή δουλειά. Το κομψό αυτό υπόστεγο τοποθετήθηκε την περίοδο της προετοιμασίας των Ολυμπιακών αγώνων.


Όμως σήμερα ο χώρος ελλείψει υπαλλήλων δεν είναι επισκέψιμος…..


είναι πλήρως εγκαταλελειμμένος…..

και είναι πραγματικά αστείο…να ρίχνουμε λεφτά σε ένα μνημείο, κι ύστερα να το κρατάμε κλειστό. 

 
Συνεχίζω παρακάτω για να εντοπίσω το Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα που βρίσκεται στη θέση Βρανά.....οδηγώ σένα μικρό, εξοχικό δρόμο γεμάτο φυτείες, θερμοκήπια, μυρωδιά κοπριάς, καλαμιές…..ένας  όμορφος τόπος, στη μέση του πουθενά.


Το Μουσείο άλλαξε πρόσωπο το 2004. Παραμένει όμως με μόνο δύο άτομα μόνιμο προσωπικό.….
η επισκεψιμότητα ελάχιστη…..
το Μουσείο είναι μικρό αλλά προσεγμένο, πεντακάθαρο, με κλιματισμό, δίγλωσση ενημέρωση, ράμπα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες…..και εννοείται ότι ξεναγός δεν υπάρχει
 
Μεταξύ των σημαντικών εκθεμάτων παρατηρούμε καταρχήν το τρόπαιο της Μάχης.....



Τα τρόπαια μάχης ήταν γνωστά απο τα τέλη του 6ου πχ αιώνα, όταν καθιερώθηκε η συνήθεια οι νικητές μιας μάχης ν' αναγείρουν τρόπαιο στο σημείο που είχε καταστραφεί ο εχθρός. Το τρόπαιο αυτό ήταν συνήθως μια απλή κατασκευή -ένας ψηλός κορμός δένδρου που καρφώνονταν τα όπλα του εχθρού και τοποθετούνταν στο τόπο που η μάχη κρίθηκε- όμως μετά τα Μηδικά οι Αθηναίοι ανήγειραν τρόπαια μνημειώδη, αφού μνημειώδεις ήταν κι οι νίκες τους.Το τρόπαιο μάχης συμβόλιζε την κατοχή του πεδίου της μάχης, την δήλωση και την διαιώνιση της νίκης και την τροπή του εχθρού σε φυγή.

.....κτερίσματα από τους τάφους των Αθηναίων αλλά και των Πλαταιών....

.....ληκύθους.....

.....επιτύμβιες στήλες.....

....αλλά και πολλά άλλα έργα από τη νεολιθική εποχή έως σήμερα όλα από την περιοχή του Μαραθώνα. 


Περπατώντας έξω από το κτίριο του Μουσείου,  τενίζω το ύψωμα Αγριλίκι. κάπου εκεί -μεταξύ βουνού και παραλίας-  κοντά  έγινε η μάχη. 

Δίπλα στο μουσείο υπάρχει και άλλη μία  εντυπωσιακή κατασκευή το στεγασμένο μεσοελλαδικό νεκροταφείο, που, όπως και το πρωτοελλαδικό, ανέσκαψε ο αρχαιολόγος Σπύρος Μαρινάτος. Η επίσκεψη στο χώρο εξαρτάται από τον πατριωτισμό και τη διάθεση των υπαλλήλων..…προσωπικό δεν υπάρχει.



Συνεχίζοντας πιο κάτω, πάντα στον χώρο του Μουσείου.....


.....και έπειτα από έναν όμορφο περίπατο 150 μέτρων μέσα στη φύση   συνάντησα ένα ακόμα μνημείο.....
.....τον Τύμβο των Πλαταιών -αν και, όπως έμαθα από τον εξυπηρετικότατο φύλακα , κάποιοι αρχαιολόγοι αμφισβητούν αν εδώ είναι όντως θαμμένοι Πλαταιείς.....

Στον Τύμβο υπάρχει και πορτούλα απ' όπου μπορείς να καταδυθείς στο εσωτερικό του.
Όμως γύρω-γύρω απ το μουσείο δεν μπορείς να μη δεις ένα κοντέινερ.....
.....μια παράγκα και κάτι μπάζα.....

.....απομεινάρια, όλα, των έργων του 2004.....και είναι πράγματι κρίμα για το χώρο.

Δύο σημεία μέσα στον κάμπο -κοντά στο Σχοινιά- τα οποία αναφέρει ο Παυσανίας, το μαρμάρινο Τρόπαιο των Αθηναίων στο οποίο κατευθύνομαι και ένα χαντάκι όπου οι νικητές έθαψαν πρόχειρα τα σώματα των Περσών, οριοθετούν τη θέση της πιο κρίσιμης τροπής της μάχης και της καταστροφής των εχθρών.


Πάλι στη  λεωφόρο Μαραθώνος λοιπόν μια ταμπέλα με οδηγεί δεξιά και η μοτοσικλέτα  σταματά δίπλα σε ένα χωραφάκι στο προαύλιο σχεδόν της μικρής εκκλησίας της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας που έμαθα ότι χτίστηκε το 1960.
Τίποτε δεν προδίδει ότι εδώ έγινε η πιο άγρια μάχη. Και όμως η κορύφωση της μάχης έγινε εδώ  κοντά σ αυτόν τον γεμάτο ψηλά αγριόχορτα χώρο και το Τρόπαιο  ήταν φυσικό να στηθεί στο σημείο όπου έλαβε χώρα το τελευταίο και πιο δραματικό της επεισόδιο.


Εκεί κοντά βρίσκεται και το Μεγάλο Ελος, όπου πολλοί Πέρσες σφαγιάστηκαν ή πνίγηκαν κατά την υποχώρησή τους.

Η συνάντηση μου  με τη Μακαρία πηγή, η οποία και σήμερα τροφοδοτεί το έλος, ήταν απογοητευτική κάποια ημιερειπωμένα κτίσματα μέσα στην άναρχη βλάστηση.
Η μεγάλη και υπήνεμη ακτή του Σχινιά – ίσως η ωραιότερη φυσική παραλία της Αττικής,και  πολύ κακοπαθημένη από αυθαίρετες κατασκευές- που βρίσκεται λίγο παρακάτω θεωρείται το πιθανότερο σημείο απόβασης των Περσών.....
.....καθώς η μακρόστενη πευκόφυτη νησίδα απομονώνει το Μεγάλο Έλος από τη θάλασσα. Το ολυμπιακό κωπηλατοδρόμιο που βρίσκεται στο βάθος, για το οποίο μία άλλη, σύγχρονη μάχη είχε δοθεί πριν από μερικά χρόνια, ενοχλεί εν τέλει λιγότερο απ τα αυθαίρετα.

«Ξέρεις γιέ μου πού έγινε η μάχη;» με ρώτησε μια γριούλα που καθάριζε πατάτες σένα ταβερνάκι του Σχοινιά... «Παντού. Σ΄ όλο τον Μαραθώνα» συνέχισε με σιγουριά και περηφάνεια και σήκωσε το χέρι της δείχνοντας όλο το κάμπο.....κι εγώ αισθάνθηκα ότι έδειχνε όλη την Ελλάδα... και παίρνοντας το δρόμο της επιστροφής σκέφτηκα... δίκιο έχει ρε Γιώργο!!.....γιατί τελικά οι μεγάλες ιδέες δεν περιορίζονται, ... ταξιδεύουν.
Αυτό κυρίες και κύριοι ήταν το μικρό μου οδοιπορικό στον Μαραθώνα όπου δόθηκε μια μάχη κρίσιμη για την προάσπιση της ελευθερίας και του πολιτισμού μας, μιας μάχης που κρίθηκε από το φρόνημα και τα ιδανικά των μαχητών της.
Και πιστέψτε με και η προάσπιση της ελευθερίας και της δημοκρατίας -έστω, όπως την αισθάνεται ο καθένας μας-  στην εποχή μας καθιστά απαραίτητη κατά τη γνώμη μου την υπενθύμιση αυτού του ηρωικού γεγονότος αλλά και την ανάδειξη του χώρου του Μαραθώνα σαν σύμβολο της πολιτικής ελευθερίας των λαών.
 
Ο ΜΠΑΓΑΣΑΣ στο ίδρυμα Λεντάκη...