Ποτέ δε φεύγουν τα νεκρά παιδιά απ' τα σπίτια τους...

... τριγυρίζουν εκεί, 

μπλέκονται στα φουστάνια της μητέρας τους
την ώρα που εκείνη ετοιμάζει το φαΐ κι ακούει το νερό να κοχλάζει
σα να σπουδάζει τον ατμό και τον χρόνο. Πάντα εκεί.
Και το σπίτι παίρνει ένα άλλο στένεμα και πλάτεμα
σάμπως να πιάνει σιγαλή βροχή
καταμεσής καλοκαιριού, στα ερημικά χωράφια.

Δε φεύγουν τα νεκρά παιδιά. Μένουν στο σπίτι
κι έχουν μια ξεχωριστή προτίμηση 
να παίζουν στον κλεισμένο διάδρομο
και κάθε μέρα μεγαλώνουν μέσα στην καρδιά μας, 
τόσο που ο πόνος κάτω απ' τα πλευρά μας, 
δεν είναι πια απ' τη στέρηση μα από την αύξηση. 
Κι αν κάποτε οι γυναίκες βγάζουν μια κραυγή στον ύπνο τους,
είναι που τα κοιλοπονάνε πάλι.

Γιάννης Ρίτσος

πηγή
Τα Τετράδια της Αμπάς
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Αντιμετώπιση πένθους και απώλειας

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη ζωή είναι η διαχείριση του πένθους, δηλαδή της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου, καθώς ο πόνος της απώλειας είναι εξουθενωτικός. Ίσως να βιώνετε πολλά, δύσκολα και απρόσμενα συναισθήματα, από το σοκ ή το θυμό, την δυσπιστία, τις ενοχές, και την βαθιά θλίψη. Ο πόνος του πένθους μπορεί επίσης να επιβαρύνει τη σωματική σας υγεία, να δημιουργήσει ψυχοσωματικά συμπτώματα, να δημιουργεί προβλήματα στον ύπνο, στο φαγητό, στο να σκεφτείτε καθαρά ή ακόμα και να σας οδηγήσει στην κατάθλιψη.

Μέχρι ένα βαθμό και ένα χρονικό διάστημα, αυτές είναι αναμενόμενες αντιδράσεις λόγω μιας σημαντικής απώλειας. Δεν υπάρχει “σωστός” ή “λάθος” τρόπος για να πενθήσετε, όμως υπάρχουν υγιείς τρόποι για να διαχειριστείτε τον πόνο, να μειώσετε τη θλίψη και να προσαρμοστείτε στην απώλεια, να βρείτε νέο νόημα στη ζωή σας και να προχωρήσετε.

Τι είναι το πένθος;

Το πένθος είναι μια φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια. Είναι ο συναισθηματικός πόνος που νιώθετε όταν χαθεί κάποιος ή κάτι αγαπημένο σας. Όσο πιο σημαντική είναι η απώλεια, τόσο πιο έντονο είναι το πένθος. Ίσως να αφορά το θάνατο ενός αγαπημένου σας προσώπου (που είναι και η πιο συχνή αιτία για έντονο πένθος) αλλά οποιαδήποτε “απώλεια” μπορεί να προκαλέσει πένθος, συμπεριλαμβανομένου:

1. Της ασθένειας ενός αγαπημένου προσώπου
2. Του διαζυγίου ή του χωρισμού
3. Της απώλειας της υγείας
4. Της απώλειας της εργασίας, ανεργία, συνταξιοδότηση
5. Της απώλειας της οικονομικής σταθερότητας
6. Μιας αποβολής/έκτρωσης
7. Του θανάτου ενός κατοικίδιου (σκύλου, γάτας, κα)
8. Της απώλειας ενός ανεκπλήρωτου ονείρου
9. Της απώλειας μιας φιλίας
10. Της απώλειας της ασφάλειας μετά από ένα σωματικό/ψυχολογικό τραύμα

Ακόμη και οι μικρές απώλειες στη ζωή μπορεί να προκαλέσουν την αίσθηση του πένθους. Για παράδειγμα, ίσως να πενθείτε όταν μετακομίζετε από το πατρικό σας σπίτι, όταν τελειώνετε το πανεπιστήμιο ή αν αλλάζετε δουλειά, όταν δείτε τις πρώτες άσπρες τρίχες ή ριτίδες στο πρόσωπό σας.

Οποιαδήποτε και αν είναι η απώλεια, είναι απολύτως προσωπικό θέμα, για αυτό μην νιώθετε ντροπή για όσα νιώθετε ή πιστεύετε ότι μπορείτε να πενθήσετε μόνο για συγκεκριμένα πράγματα. Αν ένα άτομο, ένα ζώο, μια σχέση ή μια κατάσταση ήταν σημαντική για εσάς, είναι φυσιολογικό να πενθήσετε για την απώλεια σας.

Η διαδικασία του πένθους

Το πένθος είναι μια βαθιά προσωπική εμπειρία. Δεν υπάρχει “λάθος” ή “σωστό” στον τρόπο που θα πενθήσετε. Το πώς θα πενθήσετε εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η προσωπικότητα, οι δεξιότητες διαχείρισης, οι εμπειρίες της ζωής, η πίστη σας και το πόσο σημαντική ήταν η απώλεια για εσάς. Όποια και αν είναι η εμπειρία σας με το πένθος, είναι σημαντικό να έχετε υπομονή με τον εαυτό σας και να επιτρέψετε στη διαδικασία να εξελιχθεί φυσιολογικά.

Αναπόφευκτα, η διαδικασία του πένθος παίρνει χρόνο, η επούλωση συμβαίνει σταδιακά, δεν μπορεί να επιταχυνθεί και δεν υπάρχει ʺφυσιολογικόʺ χρονοδιάγραμμα για το πένθος. Μερικοί άνθρωποι ξεκινούν να νιώθουν καλύτερα σε μερικές εβδομάδες ή μήνες. Για άλλους, η διαδικασία του πένθους παρατείνεται και κρατά χρόνια, λόγω της κατάθλιψης που συνοδεύει την απώλεια. Η σκληρή αλήθεια είναι ότι η ζωή συνεχίζεται μετά την απώλεια.

Μύθοι και αλήθειες για το πένθος

Μύθος: Ο πόνος θα υποχωρήσει πιο γρήγορα αν τον αγνοήσετε.

Αλήθεια: Προσπαθώντας να αγνοήσετε τον πόνο ή να τον κρατήσετε στην επιφάνεια μόνο θα χειροτερεύσετε τα πράγματα. Για την πραγματική επούλωση, είναι αναγκαίο να αντιμετωπίσετε το πένθος και να το διαχειριστείτε ενεργά. Αυτό που χρειάζεται να γνωρίζετε είναι πως σε όλες τις περιπτώσεις απώλειας και πένθους, η ομοιοπαθητική και το EMDR μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη και άμεση βοήθεια.

Μύθος: Είναι σημαντικό να είστε ʺδυνατοίʺ όταν αντιμετωπίζετε μια απώλεια.

Αλήθεια: Η φυσιολογική απόκριση στην απώλεια περιλαμβάνει θλίψη, τρόμο και μοναξιά. Το κλάμα δεν σημαίνει ότι είστε αδύναμοι. Δεν χρειάζεται να ʺπροστατεύσετεʺ την οικογένεια ή τους φίλους σας υψώνοντας τείχη. Δείξτε τα πραγματικά σας συναισθήματα και αυτό θα βοηθήσει και εσάς και αυτούς.

Μύθος: Αν δεν κλάψετε, σημαίνει ότι δεν λυπάστε πολύ για την απώλεια.

Αλήθεια: Το κλάμα είναι μια φυσιολογική απόκριση στη θλίψη, αλλά δεν είναι και η μοναδική. Οι άνθρωποι που δεν κλαίνε ίσως να νιώθουν τον ίδιο βαθύ πόνο όπως και οι άλλοι. Απλά το δείχνουν με διαφορετικό τρόπο.

Μύθος: Το πένθος πρέπει να κρατά ένα χρόνο.

Αλήθεια: Δεν υπάρχει συγκεκριμένος χρόνος για το πένθος. Η διάρκεια διαφέρει από άτομο σε άτομο.

Μύθος: Όταν προχωράτε στη ζωή σας σημαίνει ότι ξεχνάτε την απώλεια.

Αλήθεια: Όταν προχωράτε στη ζωή σας σημαίνει ότι έχετε αποδεχτεί την απώλεια, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ξεχνάτε. Μπορείτε να προχωρήσετε στη ζωή σας και να κρατάτε την ανάμνηση της σημαντικής απώλειας για εσάς. Στην πραγματικότητα, όσο η ζωή μας προχωρά, αυτές οι αναμνήσεις γίνονται όλο και περισσότερες και τελικά διαμορφώνουν αυτό που είμαστε.

Πώς να αντιμετωπίσετε τη διαδικασία του πένθους

Το πένθος λόγω απώλειας αγαπημένων προσώπων είναι ένα αναπόφευκτο κομμάτι της ζωής, και υπάρχουν τρόποι να διαχειριστείτε τον πόνο, να προσαρμοστείτε στο πένθος και τελικά να βρείτε ένα τρόπο να μαζέψετε τα κομμάτια σας και να προχωρήσετε στη ζωή σας.

1. Αναγνωρίστε τον πόνο σας.
2. Αποδεχτείτε ότι το πένθος μπορεί να προκαλέσει πολλά διαφορετικά και απρόσμενα συναισθήματα.
3. Κατανοήστε ότι η διαδικασία του πένθους είναι μοναδική για εσάς.
4. Ζητήστε υποστήριξη από ανθρώπους που νοιάζονται για εσάς.
5. Στηρίξτε τον εαυτό σας συναισθηματικά φροντίζοντας την σωματική σας υγεία.
6. Αναγνωρίστε την διαφορά ανάμεσα στο πένθος και την κατάθλιψη.

Τα στάδια του πένθους

Η διαδικασία του πένθους έχει πέντε στάδια. Αυτά τα στάδια βασίζονται σε συναισθήματα ασθενών που αντιμετωπίζουν ασθένειες τελικού σταδίου, αλλά πολλοί άνθρωποι τα έχουν γενικεύσει σε άλλες αρνητικές αλλαγές και απώλειες στη ζωή, όπως ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου ή ένας χωρισμός.

Τα πέντε στάδια του πένθους

Άρνηση: ʺΑυτό δεν μπορεί να συμβαίνει σε εμέναʺ.

Θυμός: ʺΓιατί συμβαίνει αυτό; Ποιος φταίει;ʺ

Διαπραγμάτευση: ʺΑς μην γινόταν αυτό και σε αντάλλαγμα θα…”

Κατάθλιψη: “Είμαι πολύ θλιμμένος για να κάνω το οτιδήποτεʺ.

Αποδοχή: ʺΈχω συμφιλιωθεί με ότι συνέβηʺ.

Οποιοδήποτε από αυτά τα συναισθήματα και αν νιώθετε μετά από μια απώλεια, είναι βοηθητικό να ξέρετε ότι είναι φυσιολογικό και θα περάσει με τον καιρό. Ωστόσο, όσοι πενθούν δεν περνούν όλα αυτά τα στάδια, και αυτό είναι εντάξει. Σε αντίθεση  με όσα πιστεύουν οι περισσότεροι, δεν χρειάζεται να περάσετε από όλα τα στάδια για να επουλωθείτε. Στην πραγματικότητα, μερικοί άνθρωποι περνούν το πένθους χωρίς να βιώσουν κανένα από αυτά τα στάδια. Και αν περνάτε τα στάδια του πένθους, προφανώς δεν χρειάζεται να τα περνάτε με συγκεκριμένη σειρά, για αυτό μην ανησυχείτε για το τι ʺπρέπειʺ να νιώθετε ή σε ποιο στάδιο είστε.

Δεν υπάρχει συγκεκριμένο πλαίσιο για το πένθος. Τα πέντε στάδια δεν έχουν ως σκοπό να προκαλέσουν έντονα συναισθήματα. Είναι η απόκριση στην απώλεια, αλλά δεν υπάρχει τυπική αντίδραση στην απώλεια, όπως και δεν υπάρχει “τυπική” απώλεια. Το πένθος είναι προσωπικό και ατομικό, όπως και η ζωή μας.

Το πένθος μπορεί να μοιάζει σαν το τρενάκι του τρόμου

Ίσως να σκέφτεστε ότι η διαδικασία του πένθους μοιάζει σαν τρενάκι, με πολλά πάνω και κάτω. Όπως στα περισσότερα “τρενάκια του τρόμου” στο λούνα παρκ, η βόλτα τείνει να είναι πιο αργή στην αρχή και μετά να γίνεται πιο έντονη. Οι δύσκολες περίοδοι γίνονται λιγότερο έντονες και πιο μικρές όσο περνά ο καιρός, αλλά χρειάζεται χρόνο να ξεπεράσετε το πένθος. Ακόμη και χρόνια μετά την απώλεια, ειδικά σε ειδικές περιπτώσεις όπως ένας γάμος ενός μέλους της οικογένειας ή η γέννηση ενός παιδιού, μπορεί να ξανανιώσουμε το πένθος.

Συμπτώματα πένθους

Η απώλεια επηρεάζει τους ανθρώπους με διαφορετικούς τρόπους, πολλοί από εμάς βιώνουν τα ακόλουθα συμπτώματα όταν πενθούμε. Θυμηθείτε ότι οτιδήποτε βιώνετε στα πρώιμα στάδια του πένθους είναι φυσιολογικό, όπως το να νομίζετε ότι θα τρελαθείτε, να νομίζετε ότι όλα ήταν ένα κακό όνειρο ή να αμφισβητείτε τις θρησκευτικές και πνευματικές σας πεποιθήσεις.

Συναισθηματικά συμπτώματα του πένθους

Σοκ και δυσπιστία. Ακριβώς μετά τη απώλεια, μπορεί να είναι δύσκολο να αποδεχτείτε όσα συνέβησαν. Ίσως να νιώθετε μουδιασμένοι, να δυσκολεύεστε να πιστέψετε ότι συνέβη πραγματικά η απώλεια, ή ακόμη και να αρνείστε την αλήθεια. Αν κάποιος που αγαπούσατε πεθάνει, ίσως να περιμένετε να τους ξαναδείτε ακόμη και αν ξέρετε ότι έχουν χαθεί.

Θλίψη. Η βαθιά θλίψη είναι το πιο συχνό σύμπτωμα του πένθους. Ίσως να νιώθετε κενό, απελπισία, λαχτάρα ή βαθιά μοναξιά. Ίσως επίσης να κλαίτε ή να νιώθετε συναισθηματικά ασταθείς.

Ενοχές. Ίσως να έχετε μετανιώσει ή να νιώθετε ενοχές για πράγματα που κάνατε. Ίσως να νιώθετε ενοχές για συγκεκριμένα συναισθήματα (π.χ. ανακούφιση όταν το αγαπημένο σας πρόσωπο πεθάνει μετά από μια μακροχρόνια και σοβαρή νόσο). Μετά από ένα θάνατο, ίσως να νιώθετε ενοχές επειδή δεν κάνατε κάτι για να προλάβετε τον θάνατο ή που κάνατε αυτές τις σκέψεις, ή αν υπάρχει κάτι που θα μπορούσατε να έχετε κάνει, κάτι που αμελήσατε.

Θυμός. Αν χάσετε κάποιον αγαπημένο σας, ίσως να έχετε θυμώσει με τον εαυτό σας, τον Θεό, τους γιατρούς ή ακόμη και με το άτομο που πέθανε και σας εγκατέλειψε. Ακόμη και αν η απώλεια δεν ήταν λάθος κανενός θα νιώσετε θυμό και πικρία σε κάποια φάση.

Φόβος. Μια σημαντική απώλεια μπορεί να προκαλέσει ανησυχία και φόβο. Ίσως να νιώθετε ανήσυχοι, αβοήθητοι ή ανασφαλείς. Ίσως να παθαίνετε κρίσεις πανικού. Ο θάνατος ενός αγαπημένου σας ανθρώπου μπορεί να σας προκαλέσει φόβο για την θνησιμότητα, για την αντιμετώπιση της ζωής χωρίς το άτομο που αγαπούσατε ή τις ευθύνες που έχετε να αντιμετωπίσετε μόνοι σας.

Σωματικά συμπτώματα του πένθους

Συχνά σκεφτόμαστε το πένθος σαν μια αυστηρά συναισθηματική διαδικασία, αλλά το πένθος συχνά περιλαμβάνει σωματικά συμπτώματα, όπως κόπωση, ναυτία, πεσμένο ανοσοποιητικό σύστημα, απώλεια βάρους ή αύξηση βάρους, διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα και πόνοι, αϋπνία.

Όταν το πένθος επιμένει

Όσο περνά ο καιρός μετά από μια σημαντική απώλεια, όπως ο θάνατος ενός αγαπημένου σας προσώπου, είναι φυσιολογικό η θλίψη, το μούδιασμα ή ο θυμός σταδιακά να υποχωρούν. Αυτά και άλλα πολλά επώδυνα συναισθήματα γίνονται λιγότερο έντονα όταν ξεκινάτε να αποδέχεστε την απώλεια και να προχωράτε στη ζωή σας. Αν όμως αυτά τα συναισθήματα δεν υποχωρούν με τον καιρό ή το πένθος σας γίνεται χειρότερο, ίσως να είναι σημάδι ότι το πένθος αρχίζει να μετατρέπεται σε κάτι πιο σοβαρό, όπως είναι το επιπλεγμένο πένθος ή η μείζονα κατάθλιψη.

Επιπλεγμένο πένθος

Η θλίψη από την απώλεια ενός αγαπημένου σας προσώπου ποτέ δεν θα φύγει τελείως, αλλά δεν θα πρέπει να παραμένει στα ίδια στάδια. Αν ο πόνος της απώλειας είναι συνεχής και σοβαρός τόσο που σας κρατά μακριά από το να ζήσετε τη ζωή σας, ίσως να αντιμετωπίζετε μια κατάσταση που αποκαλείται “επιπλεγμένο πένθος”. Το επιπλεγμένο πένθος μοιάζει σαν να είστε κολλημένοι σε μια έντονη κατάσταση θρήνου. Ίσως να δυσκολεύεστε να αποδεχτείτε το θάνατο ακόμη και αρκετό καιρό μετά ή να σκέφτεστε το άτομο που πέθανε, πιθανώς να έχετε τύψεις και ενοχές για το θάνατο, και αυτό να παρεμβαίνει στην καθημερινότητά σας και να υπονομεύει τις άλλες σχέσεις σας.

Τα συμπτώματα του επιπλεγμένου πένθους περιλαμβάνουν:

·         Έντονη λαχτάρα για τον αγαπημένο σας που πέθανε
·         Επίμονες σκέψεις και ιδέες για το θάνατο του αγαπημένου προσώπου,
·         Τύψεις και ενοχές: μπορεί να θεωρείτε ότι ευθύνεστε για το θάνατο, ότι δεν κάνατε αρκετά για να αποτρέψετε την εξέλιξη, ή ότι στεναχωρήσατε τον θανόντα
·         Σκέψεις ή εικόνες του αγαπημένου σας
·         Άρνηση για το θάνατο ή αίσθηση δυσπιστίας, φαντάζεστε ότι ο αγαπημένος σας είναι ακόμη ζωντανός
·         Αναζήτηση του θανόντα σε γνωστά μέρη
·         Αποφυγή όσων σας θυμίζουν τον αγαπημένο σας
·         Υπερβολικό θυμό ή πικρία για την απώλεια
·         Αίσθηση ότι η ζωή είναι άδεια και δεν έχει νόημα

Αν ο θάνατος του αγαπημένου σας ήταν ξαφνικός, βίαιος ή υπερβολικά ψυχοπιεστικός (πχ τροχαίο, επιθέσεις κατά της ζωής, αυτοκτονίες, κα), το επιπλεγμένο πένθος μπορεί να υποδηλώνει κάποιο ψυχικό τραύμα ή διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD). Αν η απώλειά σας κάνει να νιώθετε αβοήθητοι και να αντιμετωπίζετε έντονα συναισθήματα, αναμνήσεις, και άγχος που δεν υποχωρούν, ίσως να έχετε κάποιο ψυχολογικό τραύμα. Αλλά με τη σωστή καθοδήγηση και θεραπεία (EMDR, ψυχοθεραπεία), μπορείτε να προχωρήσετε στη ζωή σας.

 Διαφορά ανάμεσα στο πένθος και την κατάθλιψη

Ο διαχωρισμός ανάμεσα στο πένθος και την κλινική “κατάθλιψη” δεν είναι πάντα τόσο εύκολος, καθώς μοιράζονται πολλά συμπτώματα, αλλά υπάρχουν τρόποι για να δείτε αν πάσχετε από κατάθλιψη. Θυμηθείτε, ότι το πένθος μπορεί να μοιάζει με “τρενάκι του τρόμου”. Περιλαμβάνει ένα εύρος συναισθημάτων και ένα μείγμα καλών και κακών ημερών. Ακόμη και όταν είστε στη μέση της  διαδικασίας του πένθους, θα έχετε ακόμη στιγμές απόλαυσης ή ευτυχίας. Με την κατάθλιψη, από την άλλη πλευρά, τα συναισθήματα του κενού και της απελπισίας είναι συνεχή.

Άλλα συμπτώματα που συνηγορούν υπέρ της κατάθλιψης, και όχι μόνο στο πένθος, περιλαμβάνουν:

• Έντονη, επίμονη αίσθηση ενοχής και τύψεων
• Αυτοκτονικές σκέψεις ή σκέψεις για το θάνατο
• Συναισθήματα αβοηθητότητας και αυτομομφής, ότι δεν αξίζετε
• Μειωμένη λειτουργικότητα στο σπίτι, στη δουλειά και/ή στο σχολείο
• Διάφορα αισθητηριακά βιώματα (να βλέπετε ή να ακούτε πράγματα που δεν υπάρχουν)

Μπορούν τα αντικαταθλιπτικά να βοηθήσουν στο πένθος;

Ο γενικός κανόνας είναι ότι το φυσιολογικό πένθος δεν χρειάζεται την χρήση αντικαταθλιπτικών. Η φαρμακευτική αγωγή (αντικαταθλιπτικά) ανακουφίζει από τα συμπτώματα του πένθους, αλλά δεν μπορεί να θεραπεύσει την αιτία, η οποία είναι η απώλεια και οι συνέπειές της. Υπάρχουν τα βήματα και οι ψυχοθεραπευτικές τεχνικές (ιδίως το EMDR) που μπορούν να σας βοηθήσουν να διαχειριστείτε το πένθος ή την κατάθλιψη, και να κερδίσετε πάλι την αίσθηση της χαράς και της απόλαυσης στη ζωή.

Το να πονέσεις είναι αναπόφευκτο. Το να υποφέρεις, είναι θέμα επιλογής.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια για το πένθος

Αν βιώνετε συμπτώματα κατάθλιψης ή επιπλεγμένου πένθους, η συζήτηση με έναν ψυχοθεραπευτή πρέπει να γίνει άμεσα. Το αθεράπευτο, επιπλεγμένο πένθος και η κατάθλιψη μπορεί να οδηγήσουν σε σημαντική συναισθηματική βλάβη, απειλητικά για τη ζωή προβλήματα, ακόμη και την αυτοκτονία. Η ψυχοθεραπεία ή/και η αγωγή μπορεί να σας βοηθήσει.

Επικοινωνήστε άμεσα με έναν ψυχίατρο-ψυχοθεραπευτή εάν:

1. Αισθάνεστε ότι δεν αξίζετε να ζείτε
2. Εύχεστε να είχατε πεθάνει μαζί με τον αγαπημένο σας
3. Κατηγορείτε τον εαυτό σας για την απώλεια ή ότι αποτύχατε να την προλάβετε
4. Νιώθετε μουδιασμένοι και αποκομμένοι από τους άλλους περισσότερο από μερικές εβδομάδες
5. Δυσκολεύεστε να εμπιστευτείτε τους άλλους μετά την απώλεια
6. Δεν μπορείτε να αντεπεξέλθετε στις καθημερινές σας δραστηριότητες

Θεραπευτική αντιμετώπιση πένθους

Σε όλες τις περιπτώσεις απώλειας και πένθους, η ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ, η ομοιοπαθητική και το EMDR (για το ψυχικο τραύμα) μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη βοήθεια. Ειδικά η συνθετική ψυχοθεραπεία με το EMDR και την ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΗ, επιταγχύνουν εξαιρετικά την θεραπεία και βοηθούν τους ανθρώπους να ξεπεράσουν το σοκ της απώλειας αγαπημένων προσώπων, τις τύψεις και τις ενοχές σε σύντομο χρονικό διάστημα. Συστήνουμε ανεπιφύλακτα να τα δοκιμάσετε, θα ανακουφιστείτε με ουσιαστικό τρόπο από τη θλίψη/κατάθλιψη.

therapia.gr
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Πώς θα σταθείς σε κάποιον που πενθεί

Η ζωή είναι γεμάτη με χαρές αλλά και λύπες. Είναι περίεργο πόσο εύκολα μπορούν και αλλάζουν οι καταστάσεις και μαζί με αυτές και τα συναισθήματά μας μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Εκεί που νιώθεις την απόλυτη ευτυχία, εκεί είναι που μπορεί να αισθανθείς τον πιο ανείπωτο πόνο. Όταν κάτι πολύ άσχημο συμβαίνει σε εσένα, ένας θάνατος, ένας χωρισμός, γνωρίζεις πολύ καλά πως το πένθος είναι η μόνη οδός που θα σε βοηθήσει να το ξεπεράσεις (αν ποτέ βέβαια τα καταφέρεις και το ξεπεράσεις).  Όταν όμως κάποιος που σε ενδιαφέρει θρηνεί μετά από μια απώλεια, μπορεί να είναι δύσκολο να ξέρεις τι να πεις ή να κάνεις.

Οι πενθούντες παλεύουν με πολλά έντονα και οδυνηρά συναισθήματα, όπως κατάθλιψη, θυμό, ενοχές και βαθιά θλίψη. Συχνά, νιώθουν επίσης απομονωμένοι και μόνοι στη θλίψη τους, καθώς ο έντονος πόνος και τα δύσκολα συναισθήματα μπορεί να κάνουν τους ανθρώπους να νιώθουν άβολα για την προσφορά υποστήριξης. Μπορεί να φοβάσαι να πεις κάτι ή να κάνεις γιατί ίσως το αγαπημένο σου πρόσωπο να νιώσει ακόμα χειρότερα σε μια τόσο δύσκολη στιγμή. Ή ίσως πιστεύεις ότι υπάρχουν λίγα πράγματα που μπορείς να κάνεις για να βελτιώσεις τα πράγματα. Αυτό είναι κατανοητό. Αλλά μην αφήσεις τη δυσφορία να σε εμποδίσει να σταθείς δίπλα σε κάποιον που πενθεί. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, το αγαπημένο σου πρόσωπο χρειάζεται την υποστήριξή σου. Δεν χρειάζεται να έχεις απαντήσεις ή να δίνεις συμβουλές ή να λες και να κάνεις όλα τα σωστά πράγματα. Το πιο σημαντικό πράγμα που μπορείς να κάνεις για ένα άτομο που πενθεί είναι απλά να είσαι εκεί. Είναι η υποστήριξή σου και η παρουσία σου που θα βοηθήσει το αγαπημένο σου πρόσωπο να αντιμετωπίσει τον πόνο και σταδιακά να αρχίσει να θεραπεύεται.

Τα κλειδιά για να βοηθήσεις ένα αγαπημένο πρόσωπο που πενθεί

- Μην αφήνεις τους φόβους, σχετικά με το αν θα πεις ή θα κάνεις το λάθος πράγμα, να σε εμποδίσουν να τον προσεγγίσεις.

- Ενημέρωσε το αγαπημένο σου πρόσωπο που πενθεί ότι είσαι εκεί για να το ακούσεις.

- Κατάλαβε ότι ο καθένας θρηνεί διαφορετικά και για διαφορετικό χρονικό διάστημα.

- Πρόσφερε βοήθεια με πρακτικούς τρόπους.

- Υποστήριξε τον αγαπημένο σου άνθρωπο και  μετά την κηδεία/απώλεια κλπ.

Βοηθώντας ένα άτομο που πενθεί

Συμβουλή 1: Κατανόησε τη διαδικασία του πένθους

Όσο καλύτερα καταλαβαίνεις τη θλίψη και πώς θεραπεύεται, τόσο καλύτερα «εξοπλισμένη» θα είσαι για να βοηθήσεις έναν φίλο ή μέλος της οικογένειας που πενθεί. Δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος να θρηνήσεις. Η θλίψη δεν ξεδιπλώνεται πάντα σε προβλέψιμα στάδια. Μπορεί να είναι ένα συναισθηματικό τρενάκι, με απρόβλεπτα ανεβοκατεβάσματα της ψυχολογίας και πισωγυρίσματα. Ο καθένας θρηνεί διαφορετικά, γι’ αυτό απόφυγε να πεις στον αγαπημένο σου τι «πρέπει» να νιώθει ή να κάνει.

Η θλίψη μπορεί να περιλαμβάνει ακραία συναισθήματα και συμπεριφορές. Τα αισθήματα ενοχής, θυμού, απόγνωσης και φόβου είναι κοινά. Ένα άτομο που θρηνεί μπορεί να φωνάζει απευθύνοντας στον ουρανό, να έχει εμμονή με τον θάνατο, να επιτίθεται σε αγαπημένα πρόσωπα ή να κλαίει για ώρες. Το αγαπημένο σου πρόσωπο χρειάζεται διαβεβαίωση ότι αυτό που νιώθει είναι φυσιολογικό. Μην τον κρίνεις και μην παίρνεις προσωπικά τις αντιδράσεις θλίψης του.

Δεν υπάρχει καθορισμένο χρονοδιάγραμμα για το πένθος. Για πολλούς ανθρώπους, η ανάρρωση μετά το πένθος διαρκεί 18 έως 24 μήνες, αλλά για άλλους, η διαδικασία του πένθους μπορεί να είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη. Μην πιέζεις το αγαπημένο σου πρόσωπο να προχωρήσει και μην το κάνεις να νιώθει ότι θρηνεί πολύ καιρό. Αυτό μπορεί πραγματικά να επιβραδύνει τη διαδικασία επούλωσης.

Συμβουλή 2: Μάθε τι να πεις σε κάποιον που πενθεί

Ενώ πολλοί από εμάς ανησυχούμε για το τι να πούμε σε ένα άτομο που πενθεί, είναι στην πραγματικότητα πιο σημαντικό να ακούμε. Συχνά, οι καλοπροαίρετοι άνθρωποι αποφεύγουν να μιλήσουν για το θάνατο ή αλλάζουν θέμα όταν αναφέρεται κάτι για τον άνθρωπο που έφυγε φύγει από τη ζωή. Πολλές φορές γνωρίζοντας ότι δεν μπορούν να πουν τίποτα για να το βελτιώσουν, προσπαθούν να αποφύγουν εντελώς το άτομο που πενθεί. Αλλά οι πενθούντες πρέπει να αισθάνονται ότι η απώλειά τους αναγνωρίζεται, δεν είναι πολύ τρομερό να μιλήσουμε γι’ αυτό και το αγαπημένο τους πρόσωπο δεν θα ξεχαστεί. Μια μέρα μπορεί να θέλουν να κλάψουν στον ώμο σου, μια άλλη μέρα μπορεί να θέλουν να καθίσουν σιωπηλοί ή να μοιραστούν αναμνήσεις. Με το να είμαστε παρόντες και να ακούμε με συμπόνια, μπορούμε να βοηθήσουμε το άτομο που θρηνεί. Το να είσαι απλά εκεί και να το ακούς μπορεί να είναι μια τεράστια πηγή παρηγοριάς και θεραπείας.

Πώς να μιλήσεις -και να ακούσεις-  κάποιον που πενθεί

Αν και δεν πρέπει ποτέ να προσπαθήσεις να αναγκάσεις κάποιον να ανοιχτεί, είναι σημαντικό να ενημερώσεις τον φίλο ή το αγαπημένο σου πρόσωπο που πενθεί ότι είσαι εκεί για να ακούσεις εάν θέλει να μιλήσει για την απώλειά του. Μίλα ειλικρινά για το άτομο που πέθανε και μην αποφεύγεις  το θέμα εάν πρέπει να ειπωθεί το όνομα του νεκρού. Και όταν σου φαίνεται σκόπιμο, κάνε ευαίσθητες ερωτήσεις  που καλούν το άτομο που πενθεί να εκφράσει ανοιχτά τα συναισθήματά του. Ρωτώντας απλά: «Νιώθεις ότι θέλεις να μιλήσεις;» . Θα μπορούσες να πεις και κάτι τόσο απλό όπως: «Άκουσα ότι ο πατέρας σου πέθανε». Χρησιμοποιώντας τη λέξη «πέθανε» θα δείξεις ότι είσαι πιο ανοιχτή στο να μιλήσεις για το πώς νιώθει πραγματικά το άτομο που θρηνεί. Να εκφράζεις την ανησυχία σου. Για παράδειγμα: «Λυπάμαι που ακούω ότι αυτό συνέβη σε εσάς». Οι άνθρωποι που πενθούν μπορεί να χρειαστεί να πουν την ιστορία ξανά και ξανά, μερικές φορές με ελάχιστες λεπτομέρειες. Κάνε υπομονή. Η επανάληψη της ιστορίας είναι ένας τρόπος επεξεργασίας και αποδοχής του θανάτου. Με κάθε επανάληψη, ο πόνος μειώνεται. Ακούγοντας υπομονετικά και με συμπόνια, βοηθάς το αγαπημένο σου πρόσωπο να θεραπευτεί.

Συμβουλή 3: Πρόσφερε πρακτική βοήθεια

Είναι δύσκολο για πολλούς ανθρώπους που πενθούν να ζητήσουν βοήθεια. Μπορεί να αισθάνονται ένοχοι που λαμβάνουν τόση προσοχή, να φοβούνται ότι θα αποτελέσουν βάρος για τους άλλους ή απλώς να είναι πολύ καταθλιπτικοί για να ζητήσουν βοήθεια. Ένα άτομο που θρηνεί μπορεί να μην έχει την ενέργεια ή το κίνητρο να σου τηλεφωνήσει όταν χρειάζεται κάτι, οπότε αντί να του λες: «Ενημέρωσέ με αν μπορώ να κάνω κάτι», κάντο πιο εύκολο γι ‘αυτόν κάνοντας συγκεκριμένες προτάσεις. Θα μπορούσες να πεις, «Θα πάω στην αγορά σήμερα το απόγευμα. Τι να σου φέρω από εκεί;» ή «Έχω φτιάξει μοσχαρίσιο στιφάδο για βραδινό. Πότε μπορώ να έρθω και να σου φέρω λίγο;» Εάν μπορείς, προσπάθησε να είσαι συνεπής στις προσφορές σου για βοήθεια. Το άτομο που θρηνεί θα ξέρει ότι θα είσαι εκεί για όσο χρόνο χρειαστεί και μπορεί να προσβλέπει στην προσοχή σου χωρίς να χρειάζεται να κάνει την πρόσθετη προσπάθεια να ρωτά ξανά και ξανά.

theissue.gr
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Στην χώρα που ζεις από τύχη…

Κανένα ανθρώπινο λάθος δεν υπάρχει κύριοι. Κανένα. Το λάθος, το μοναδικό λάθος είναι το ελληνικό κράτος. Ένα κράτος το οποίο επιτρέπει το 2023 σε έναν ανειδίκευτο εργαζόμενο 59 ετών, ο οποίος αποσπάστηκε πριν από λίγες μέρες από το Υπουργείο Παιδείας στον ΟΣΕ και την Λάρισα για να δουλέψει ως σταθμάρχης, λόγω της έλλειψης προσωπικού, να ορίζει τη μοίρα χιλιάδων επιβατών.

Και αυτός ο άνθρωπος για να δουλέψει πέντε ακόμη χρόνια μέχρι να βγει στη σύνταξη από εκεί που μοίραζε βιβλία στα σχολεία, βρέθηκε στα 60 του να είναι ο μοναδικός υπεύθυνος για την ασφάλεια κάθε επιβάτη σε κάθε ελληνικό τρένο. Και τώρα θα του φορτώσουν και όλη την ευθύνη, όλο το βάρος των νεκρών παιδιών και αυτής της ανείπωτης καταστροφής.

Αυτή τη φορά το ελληνικό κράτος ξεπέρασε κάθε προηγούμενο, ξεπέρασε και τον ανύπαρκτο εαυτό του. Το ελληνικό κράτος που εις γνώση του και με δική του απόφαση επιτρέπει όπως εμείς μάθαμε σήμερα (το κράτος και το Υπουργείο και η εκάστοτε κυβέρνηση το ξέρει χρόνια) στα τρένα να κυκλοφορούν εδώ και χρόνια στους σιδηροδρομικούς σταθμούς χωρίς κανένα από τα τρία βασικά μέτρα ασφαλείας να λειτουργούν. Προσέξτε δεν χάλασαν πριν λίγες ημέρες και δεν τα φτιάξαμε, δεν χάλασαν πριν μερικούς μήνες και δεν τα φτιάξαμε, δεν λειτουργούσαν ποτέ, από την αρχή που εγκαταστάθηκαν. Δεν λειτούργησαν ποτέ, ούτε μετά την αναβάθμιση και ενώ για αυτή την αναβάθμιση το ελληνικό δημόσιο πλήρωσε απίθανα χρήματα. Το ελληνικό δημόσιο που έδωσε σε ιδιωτική εταιρεία τα τρένα, αλλά κράτησε για τον εαυτό του, την συντήρηση και όλο το κόστος της και φυσικά την ευθύνη για αυτό.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει άλλο κράτος στον κόσμο, δεν το χωράει το μυαλό μου, που επί της ουσίας αποφάσισε ότι η μετακίνηση των πολιτών του με ένα από τα βασικά μέσα μεταφοράς θα γίνεται χωρίς ασφάλεια. Ότι τα τρένα θα κυκλοφορούν και εμείς θα ελπίζουμε ως κράτος οι επιβάτες τους να ζήσουν από τύχη, διότι ασφάλεια αποφασίσαμε ως κράτος ότι δεν χρειάζεται να έχουν.

Δεν το χωράει το μυαλό μου ότι οι εργαζόμενοι τους έστελναν επιστολές, έκαναν καταγγελίες και απεργίες και δεν τους ζητούσαν αύξηση, αλλά να εγκαταστήσουν τα μέτρα ασφαλείας για να μην σκοτωθούν οι ίδιοι και ο κόσμος που μεταφέρουν και αυτοί τους απαντούσαν με εξώδικα…

Δεν το χωράει το μυαλό μου ότι στην τελευταία επιστολή των εργαζομένων αναγράφονταν τόσο χαρακτηριστικά ότι έρχεται το δυστύχημα που θα θρηνήσουμε θύματα και εσείς θα ρίχνετε κροκοδείλια δάκρυα και το ελληνικό κράτος συνέχισε να λέει, δεν πειράζει τα τρένα να κυκλοφορούν κανονικά, χωρίς κανένα μέτρο ασφαλείας, χωρίς κανένα κανόνα να τηρείται.

Δεν γίνεται το 2023 εσύ να παραγγέλνεις την πίτσα σου και να μπορείς να δεις στο κινητό σου σε πιο στενό είναι το παπάκι που σου την φέρνει και να μην μπορούν να δουν οι σταθμάρχες που είναι τα τρένα, επειδή το σύστημα δεν λειτουργεί, δεν λειτούργησε ποτέ. Δεν γίνεται να είσαι οδηγός τρένου και να οδηγείς στα τυφλά με βάση μία οδηγία που σου δίνει κάποιος που γυρνάει ένα κλειδί. Κάποιος που είναι εντελώς άπειρος, που δεν έκανε ποτέ στη ζωή του αυτή την δουλειά και τον έβαλαν να την κάνει στα 60 του. Αλλά και έμπειρος να ήταν πάλι δεν θα άλλαζε κάτι. Δεν γίνεται να μην λειτουργούν καν τα φανάρια που ειδοποιούν τους οδηγούς, όχι γιατί χάλασαν, αλλά γιατί εγκαταστάθηκαν, αλλά δεν λειτούργησαν ποτέ!

Δεν γίνεται όλα αυτά να τα ξέρουμε και εις γνώση μας να βάζουμε τα παιδιά μας στα τρένα. Αυτή τη φορά το ελληνικό κράτος ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Αυτή τη φορά το ελληνικό κράτος, εις γνώση του και με πρόθεση σκότωσε τα παιδιά του. Δεν ήταν αμέλεια, δεν ήταν λάθος, δεν ήταν ανθρώπινο ή πολλά ανθρώπινα λάθη μαζί, ήταν μία δολοφονία με πρόθεση, δεκάδων αθώων παιδιών με αποκλειστικό θύτη το ελληνικό κράτος…

Μιχάλης Τσόχος

gazzetta.gr
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

«Αντίο» - Τάσος Λειβαδίτης

Κάποτε μια νύχτα θ’ ανοίξω τα μεγάλα κλειδιά των τρένων για
        να περάσουν οι παλιές μέρες
οι κλειδούχοι θα 'χουν πεθάνει, στις ράγιες θα φυτρώνουν
        μαργαρίτες απ’ τα παιδικά μας πρωινά

κανείς δεν έμαθε ποτέ πώς έζησα, κουρασμένος από τόσους
        χειμώνες
τόσα τρένα που δε σταμάτησαν πουθενά, τόσα λόγια που δεν
        ειπώθηκαν
οι σάλπιγγες βράχνιασαν, τις θάψαμε στο χιόνι
πού είμαι; γιατί δεν παίρνω απάντηση στα γράμματά μου;
κι αν νικηθήκαμε δεν ήταν απ’ την τύχη ή τις αντιξοότητες,
        αλλά απ’ αυτό το πάθος μας για κάτι πιο μακρινό
κι ο αγέρας που κλείνει απότομα τις πόρτες και μένουμε
        πάντοτε έξω
όπως απόψε σε τούτο το έρημο τοπίο που παίζω την
        τυφλόμυγα με τους νεκρούς μου φίλους.
Όλα τελειώνουν κάποτε. Λοιπόν, αντίο! Τα πιο ωραία
        ποιήματα δε θα γραφτούν ποτέ…

Από τη συλλογή «Βιολέτες για μια εποχή», (1985)

Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Για τους γονείς και όλους, όσοι έχασαν αγαπημένα τους πρόσωπα, στο φριχτό δυστύχημα

Πονάμε μαζί σας, κλαίμε για τα παιδιά σας, που τα νιώθουμε δικά μας παιδιά.

Μακάρι η αγάπη που σας στέλνουμε, μακάρι οι προσευχές μας να ανακουφίσουν, έστω κατ' ελάχιστο, τον απίστευτο πόνο σας...

Το Χαμομηλάκι

Βουβό το πένθος...

... χωρίς λόγια...

Το Χαμομηλάκι

Πώς να στηρίξεις το έφηβο παιδί σου που πενθεί την απώλεια ενός αγαπημένου του προσώπου

Η απώλεια είναι μια διαδικασία που απαιτεί από τον άνθρωπο να στραφεί τόσο προς τα μέσα ώστε να επεξεργαστεί τα συναισθήματα που παράγει, όσο και να στρέψει το βλέμμα του προς τα έξω, ώστε να αναζητήσει το υποστηρικτικό περιβάλλον που θα τον στηρίξει στη διαχείριση αυτή.

Και στην εποχή της Covid-19, η στροφή αυτή προς τα έξω έχει πολλούς περιορισμούς, λόγω των κανόνων ασφαλείας που καλούμαστε να τηρήσουμε για να προστατευτούμε και να προστατεύσουμε τους άλλους. Ειδικά, όταν αναφερόμαστε σε εφήβους που θρηνούν μια απώλεια που σχετίζεται με τη νόσο Covid -19, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που χρειάζεται να λάβουμε υπόψιν μας.

Το πένθος στην εφηβεία

Οι έφηβοι τείνουν στην ηλικία αυτή να αναζητούν τρόπους να ανεξαρτητοποιηθούν, μετακινούν τα σημεία αναφοράς τους και υποστήριξης, από τους γονείς στους φίλους τους και η εμπειρία μιας σημαντικής απώλειας όπως ο θάνατος, μπορεί να τους δημιουργήσει άγχος, ανασφάλεια και πολλά άλλα δύσκολα συναισθήματα.

Παράλληλα θέτει πρακτικά αλλά και υπαρξιακά ερωτήματα τα οποία η απουσία εμπειρίας, δεν τους επιτρέπει να απαντήσουν. Επιπρόσθετα ο κοινωνικός ρατσισμός που επιφέρει η ίδια η νόσος δυσκολεύει την κατάσταση ακόμη περισσότερο.

Ως γενικός κανόνας, το τελετουργικό του αποχαιρετισμού (ταφή, καύση), παραμένει σημαντικό, καθώς φέρνει κοντά τους ανθρώπους που πενθούν. Παράλληλα δίνει τη δυνατότητα στους εφήβους να συναντηθούν, να εκφραστούν συναισθηματικά, να υποστηρίξουν ο ένας τον άλλο, να έχουν την αίσθηση ότι δεν είναι μόνοι. Η παρουσία των ενηλίκων λειτουργεί ως σημείο αναφοράς, καθώς παρατηρώντας τους, αντιγράφουν ή απορρίπτουν τρόπους που διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους.

Η πανδημία έχει αλλάξει τον τρόπο πένθους

Ωστόσο στον καιρό της πανδημίας, η δυνατότητα αυτή δεν διέπεται από τους ίδιους κανόνες λόγω των περιοριστικών μέτρων, με αποτέλεσμα η φυσική αλληλεπίδραση αλλά και η κοντινή στήριξη να απουσιάζουν. Έτσι οι έφηβοι, για τους οποίους η σύνδεση και το μοίρασμα είναι σημαντικά, επιλέγουν κυρίως τα social media και το διαδίκτυο για να «συναντηθούν» με τους φίλους τους και να μοιραστούν τις ανησυχίες και τα ερωτήματα τους.

Ο θάνατος είναι ένα συγκλονιστικό γεγονός και, για τον έφηβο που μέχρι τη στιγμή εκείνη, είναι το πιο πιθανό ότι δεν υπήρχε στον ορίζοντα του, τρομακτικός. Ο θάνατος που έρχεται ως αποτέλεσμα της νόσου Covid – 19 συνδέεται όμως και με κάποιες επιπρόσθετες προκλήσεις που είναι σημαντικό να τις αναγνωρίσουμε. Μια από τις μεγαλύτερες είναι ότι ο θάνατος είναι πλέον ένα γεγονός το οποίο δεν έρχεται μόνο σε ανθρώπους ηλικιωμένους ή ανθρώπους που νοσούν από μια καταληκτική ασθένεια.

Μπορεί να συμβεί ακόμα και σε συνομήλικους ή γονείς που δεν είναι ηλικιωμένοι

Πλέον ο ιός προσβάλλει και υγιείς ανθρώπους, δεν κάνει ηλικιακές διακρίσεις και η πίστη ότι προσβάλλονται μόνο οι ηλικιωμένοι ή/και όσοι έχουν υποκείμενα νοσήματα είναι πλέον ξεπερασμένη.

Πολλοί άνθρωποι συνοδεύουν άμεσα την είδηση ενός θανάτου από Covid-19 με το ερώτημα: «έπασχε και από κάτι άλλο;» Το ερώτημα αυτό έχει δύο στόχους. Ο πρώτος είναι η προσπάθεια αυτού που ρωτά να ανακουφίσει το προσωπικό του άγχος. Η σκέψη είναι «αν είχε και άλλα προβλήματα υγείας αυτός που πέθανε, εγώ μπορώ να φροντίσω την υγεία μου και να μην πεθάνω». Ο δεύτερος λόγος είναι η μετάθεση της ευθύνης για το θάνατο «δεν έφταιγε η νόσος αλλά ο άνθρωπος που δε φρόντιζε την υγεία του».

Η διαχείριση της θλίψης και του πένθους

Μια τέτοια αντιμετώπιση καλεί τον έφηβο να διαχειριστεί, πέρα από τη θλίψη του , τα συναισθήματα της ντροπής και της ενοχής (ντρέπομαι να πω ότι πέθανε ο πατέρας μου από covid-19, γιατί με τον τρόπο αυτό είναι σαν να παραδέχομαι ότι δεν φρόντιζε τον εαυτό του) ή (αφού πολλοί λένε ότι η covid-19 δεν υπάρχει, τότε θα με κοροϊδεύουν αν πω τι πιστεύω). Οι πεποιθήσεις αυτές μετατρέπουν το πένθος από θάνατο εξαιτίας της covid-19 σε πένθος ταμπού ή απαγορευμένο πένθος.

Μια ακόμη σημαντική πρόκληση αποτελεί η στάση που οι ίδιοι οι έφηβοι επιλέγουν να κρατήσουν απέναντι στους φίλους τους.  Καθώς αποτελούν ένα πολύ σημαντικό κομμάτι στη ζωή τους και η αποδοχή τους είναι καθοριστική, παρατηρούν το πως οι φίλοι στέκονται απέναντι στη νόσο. Ταυτίζονται χωρίς απαραίτητα να συμφωνούν καθώς η ανάγκη να ανήκουν σε μια ομάδα είναι πιο δυνατή.

Άλλοτε παρατηρούμε τους εφήβους να θέτουν σε κίνδυνο τον εαυτό τους με επικίνδυνες συμπεριφορές όπως μη χρήση μάσκας ή μη τήρηση των κανόνων υγιεινής. Επιπρόσθετα, πηγή άγχους και εκνευρισμού αποτελούν για τους εφήβους οι διαφορετικές απόψεις που μπορεί να υπάρχουν μέσα στην ίδια την οικογένεια του για το θέμα. Συγκρούσεις και δημιουργίες «παρατάξεων» κάτω από την ίδια στέγη, αλλά και απόρριψη του εφήβου και των απόψεων του, συμβαίνουν συχνά και φτάνουν μέχρι τα γραφεία των ειδικών για την επίλυση τους.

Η προσωπικότητα του, το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει παίζουν σημαντικό ρόλο στην έκφραση του κυκεώνα των συναισθημάτων που παράγει ο θάνατος από την νόσο αυτή.

Ο έφηβος χρειάζεται στήριξη, αφού εξ ορισμού η ίδια η εφηβεία είναι μια κατάσταση η οποία συνεπάγεται απώλειες και αλλαγές

Η Ψημενάτου (2018) αναφέρει «Ένα άλλο πρόβλημα σε αυτή την ηλικία είναι η πίεση που μπορεί να δέχεται ο έφηβος/η από την ομάδα των συνομηλίκων του που, άθελά της, απαιτεί από αυτόν να διατηρεί το «προσωπείο του σκληρού/ης». Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι σε αυτή την ηλικιακή ομάδα έχουμε συχνότερα απόπειρες αυτοκτονίας, αυξημένη χρήση αλκοόλ ή και ναρκωτικών ουσιών, ως αποτέλεσμα της συσσωρευμένης πίεσης. Η φροντίδα που μπορούμε να παρέχουμε στους εφήβους περιλαμβάνει τη διατήρηση της καθημερινής τους ρουτίνας, σωματική επαφή και αγκαλιές (εφόσον το επιθυμούν), περιβάλλον ανοικτό στον διάλογο χωρίς κριτική, ενθάρρυνση ώστε να εκφράσουν το πένθος τους με τον δικό τους τρόπο (ζωγραφική, μουσική, κολλάζ κλπ.)»

Το πένθος είναι μια διαδικασία που δεν πρέπει να λαμβάνει χώρα πίσω από κλειστές πόρτες

Μιλώντας για το θάνατο, τα συναισθήματα μας, τον άνθρωπο που πέθανε, βοηθούμε την έκφραση των συναισθημάτων του εφήβου που, ακόμα και αν δεν συμμετέχει μιλώντας, ακούει. Με τον τρόπο αυτό, ενσωματώνει τις πληροφορίες που δίνουμε εκείνη τη στιγμή και τις επεξεργάζεται αργότερα μόνος του. Για να μπορούμε να σταθούμε δίπλα στα παιδιά μας ειδικά αυτή την περίοδο θα πρέπει να έχουμε ήδη δημιουργήσει το περιβάλλον και τις κατάλληλες συνθήκες από πριν.

Αποδοχή, υποστήριξη, αγάπη, περιέργεια, νοιάξιμο

Με αυτόν τον τρόπο κρατάμε τον δίαυλο της επικοινωνίας ανοιχτό ώστε να προσεγγίσουμε τον έφηβο στις δύσκολες και συνάμα προκλητικές ώρες που θα βιώσει μέσα από το θάνατος ενός αγαπημένου από την νόσο Covid – 19. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να ενθαρρύνουμε τους φίλους των παιδιών μας να συμμετέχουν και αυτοί ενεργά και να στηρίξουν ο ένας τον άλλον στη διαδικασία.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Ψημενάτου, Ν. (2018). Πένθος, το Ταξίδι στη Χώρα του Παράδοξου. Εκδόσεις Φίλντισι, Αθήνα

Δημήτρης Κουτζαμάνης
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Συντονιστής ομάδας γονέων ΑΜΚΕ ΚΑΡΚΙΝΑΚΙ
Μαθήματα Ζωής

infokids.gr

Στηρίζοντας το παιδί που πενθεί: Τρόποι διαχείρισης μιας απώλειας

Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί αναμφισβήτητα ένα από τα πιο μελανά σημάδια στη ζωή κάποιου και ακόμη περισσότερο όταν αυτό συμβαίνει κατά την ευαίσθητη παιδική ηλικία. Όταν ένα παιδί καλείται να σηκώσει το δυσβάσταχτο φορτίο του χαμού του προσώπου φροντίδας χρειάζεται όσο ποτέ στήριξη, σωστή ενημέρωση για τις λεπτομέρειες του συμβάντος και ένα αντίβαρο για να μπορέσει να διατηρήσει τις ισορροπίες. Ο γονιός που μένει πίσω αναλαμβάνει το βάρος της διαχείρισης τόσο της δικής του συναισθηματικής κατάστασης όσο και του παιδιού του  δυσχεραίνοντας το επίπονο έργο του και αδυνατώντας καμιά φορά να φέρει σε πέρας την αποστολή του. Γι αυτό υπάρχουν χρήσιμες στρατηγικές διαχείρισης του πένθους των παιδιών, ώστε να βιώσουν όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα το λυπηρό γεγονός της απώλειας και να ωριμάσουν αναγκαστικά  περνώντας μέσα από τον πόνο.

Αρχικά η σωστή ενημέρωση για το γεγονός της απώλειας παίζει καταλυτικό ρόλο για το πώς θα διαχειριστεί το παιδί το πένθος του. Δεν αποκρύπτουμε το γεγονός και ενημερώνουμε με ακρίβεια τι συνέβη, πως και πότε με λεξιλόγιο προσαρμοσμένο στο παιδί. Το λεξιλόγιο που θα χρησιμοποιήσουμε χρειάζεται να έχει σαφείς λέξεις, όπως πέθανε, θάνατος και όχι έφυγε ή τον πήρε ο Θεός. Το τελευταίο θα προκαλέσει σύγχυση στο παιδί που δεν έχει μάθει ακόμη να εκφράζεται μεταφορικά ή μπορεί να δημιουργηθεί θυμός για τον Θεό, που του στέρησε το αγαπημένο του πρόσωπο. Εύκολα μπορεί να κυριευτεί από αισθήματα ενοχής και η ανασφάλεια μπορεί να το συνοδεύει για χρόνια ενώ δεν αποκλείεται να αναπτύξει και υπαρξιακό άγχος. Γι’ αυτό το λόγο τονίζουμε ότι δεν φταίει αυτό για ό,τι συνέβη ούτε ωραιοποιούμε την πραγματικότητα αλλά πληροφορούμε για το τι πρόκειται να συμβεί από εδώ και πέρα.

Πολλές φορές τίθεται το ερώτημα εάν είναι απαραίτητο να παραβρεθεί το παιδί στην τελετή αποχαιρετισμού του γονιού ή του αγαπημένου προσώπου. Στη χώρα μας κάτι τέτοιο συνήθως  αποφεύγεται καθώς η ένταση που συνοδεύει τις εκδηλώσεις θρήνου και τα τοπικά έθιμα φορτίζουν ακόμη περισσότερο την ήδη τεταμένη ατμόσφαιρα και ο γονιός δεν θέλει να εκθέσει το παιδί σε αυτό. Η διεθνής βιβλιογραφία  αναφέρει ότι είναι περισσότερο λυτρωτικό το παιδί να παρακολουθήσει την τελετή, να φτάσει στο απόγειο της συναισθηματικής έκφρασης, που θα αποτρέψει κάποια πιθανή απώθηση της λύπης ή του θυμού και θα το βοηθήσει να περάσει ομαλά τα στάδια του πένθους. Θα κατανοήσει και θα οριστικοποιήσει το τετελεσμένο πολύ πιο γρήγορα από όταν θα απουσίαζε.  Σε κάθε περίπτωση, βέβαια, ο γονιός αποφασίζει για το αν θα βάλει το παιδί του σε αυτή τη διαδικασία συνυπολογίζοντας και τις συνθήκες που θα πλαισιώνουν το συμβάν.

Στη συνέχεια είναι σημαντικό το να ενθαρρύνουμε το παιδί να εκφράσει τα συναισθήματά του. Του επισημαίνουμε ότι το να εκφράζει τον πόνο, τη θλίψη, τον θυμό, τη νοσταλγία είναι απόλυτα φυσιολογικό και μοιραζόμαστε και τα δικά μας συναισθήματα. Αν δεν θέλει να εκφραστεί δεν το πιέζουμε και σεβόμαστε τη στάση του. Παρόλα αυτά η αναγνώριση των συναισθημάτων του και η σταδιακή αποδοχή τους είναι μια εξαιρετική βοήθεια για να διαχειριστεί την συναισθηματική του αστάθεια και να περάσει τα στάδια του πένθους. Επιπλέον, στρέφει το παιδί προς τα μέσα, στην ανάπτυξη μια τριβής με τον εαυτό επιταχύνοντας έτσι την ωρίμανση του. Έτσι, μια αγκαλιά, ένα στοργικό βλέμμα, μια επιβεβαίωση ότι θα είμαστε εκεί όποτε μας χρειαστεί θα ανακουφίσει το παιδί και θα προσφέρει απάγκιο στο πένθος του.

Επίσης, είναι αρκετά χρήσιμο και βοηθητικό για την διαχείριση του πένθους το να διατηρεί το περιβάλλον του εκλιπόντος την ανάμνηση του .Το παιδί είναι καλό να συμμετέχει σε οικογενειακές εκδηλώσεις ή σε μνημόσυνα, να θυμάται τις όμορφες στιγμές της ζωής του, όπως επετείους ή γιορτές . Το να μνημονεύει το αγαπημένο του πρόσωπο είναι ελάχιστος φόρος τιμής στη ζωή του, την προσφορά του και ενισχύει την σύνδεση που υπήρχε μεταξύ της οικογένειας.

Ο φροντιστής, λοιπόν, δεσμεύεται να είναι κοντά στο παιδί, ώστε να καλύπτει τα συναισθηματικά του κενά, να ενισχύει τη σταθερότητα στους κανόνες πειθαρχίας, που ισχύουν όπως και πριν την απώλεια και να διατηρεί τις συνήθειες του παιδιού σταθερές ,ώστε να πλαισιώνεται από ένα ασφαλές περιβάλλον μέσα στο οποίο θα πρέπει να ρυθμίσει τις όποιες συναισθηματικές μεταβολές.

Βοηθάμε το παιδί να δώσει στο αγαπημένο του πρόσωπο μια θέση στην καρδιά και στη μνήμη του ισάξια με την προσφορά και την αγάπη που του δόθηκε μέχρι τότε. Φτιάχνουμε μαζί ένα κουτί αναμνήσεων, με προσωπικά αντικείμενα και φωτογραφίες του θανόντος. Επισκεπτόμαστε μαζί το μνήμα του, αν βέβαια το θέλει και το παιδί. Είμαστε δίπλα του σε κάθε συναισθηματική αστάθεια, ώστε να κατευνάσουμε τους φόβους του και το ρωτάμε συνεχώς πως αισθάνεται. Τέλος, δεν κρύβουμε τη λύπη μας, τα δάκρυά μας από το παιδί αλλά εκφράζουμε τον πόνο μας για την έλλειψη του άλλου μέλλους της οικογένειας.

Κάθε παιδί διαχειρίζεται το πένθος του ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία, τις κοινωνικές επιταγές και τη στάση των φροντιστών του. Για να περάσει ,λοιπόν, τα στάδια του πένθους με υγιή τρόπο χωρίς απωθήσεις και συναισθηματική πίεση είναι καλό να δεχτεί εμπράκτως τη στήριξη ενός άλλου μέλους της οικογένειας που θα του προσφέρει το ασφαλές πλαίσιο να ωριμάσει μέσα από το οδυνηρό γεγονός της απώλειας.

Πασχαλίδου Ισμήνη
Ψυχολόγος

aixmi-news.gr

Πώς αντιδρά ένα παιδί στην απώλεια;

Η απώλεια ενός αγαπημένου συγγενικού ή μη προσώπου είναι ένα αναπόφευκτο κομμάτι στη ζωή κάθε ανθρώπου. Έχει πολλές εκφάνσεις και αντιμετωπίζεται διαφορετικά από το κάθε άτομο και διαφορετικά σε κάθε συνθήκη. Ωστόσο, στην ευαίσθητη ηλικία του παιδιού και του εφήβου, ο θάνατος είναι μία συνθήκη που ερμηνεύεται και κατανοείται με δυσκολία λόγω μιας πληθώρας αλλαγών που συμβαίνουν στη γνωστική ανάπτυξη του παιδιού και του εφήβου, των έντονων συναισθηματικών διακυμάνσεων και της δυσκολίας κατανόησης της βιολογικής κατάστασης του ανθρώπου.

Κάθε απώλεια μπορεί να δημιουργήσει εσωτερικό τραύμα αν αυτή δεν επιλυθεί σωστά. Γι’ αυτό το λόγο, είναι αναγκαίο να υπάρχει η κατάλληλη ενημέρωση για το πώς αντιλαμβάνεται η έννοια του θανάτου από το παιδί και τον έφηβο, ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο που διανύει. Φυσικά, το κάθε παιδί έχει μοναδικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας και ξεχωριστά βιώματα, γι’ αυτό και η προσέγγιση όσο και η στήριξη του πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Ωστόσο, είναι εξαιρετικά βοηθητικό να εντάξουμε το παιδί σε μία συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα και να τη μελετήσουμε, ώστε να αντιληφθούμε πώς αυτό κατανοεί το θάνατο και να του συμπαρασταθούμε έτσι με τον πιο κατάλληλο τρόπο.

Μέχρι την ηλικία των 5 ετών, το παιδί δεν αντιλαμβάνεται το θάνατο ως ένα σταθερό και αμετάκλητο γεγονός. Θεωρεί ότι η απώλεια είναι ένα γεγονός που συμβαίνει για λίγο, πως είναι αναστρέψιμη, και πως σε οποιαδήποτε στιγμή έχει τη δυνατότητα να επικοινωνήσει ή να φέρει πίσω το χαμένο πρόσωπο, αν το ζητήσει. Πιστεύει ότι ο νεκρός είτε φεύγει για λίγο χρονικό διάστημα, είτε φεύγει και επιστρέφει με άλλη μορφή. Γι’ αυτό το λόγο, συχνά τα παιδιά, σε αυτή την ηλικία, έχουν περιέργεια να μάθουν πού πηγαίνει ο νεκρός. Οι ερωτήσεις τους είναι συχνές και επίμονες: «Ανέβηκε στον ουρανό;» , «Με βλέπει τώρα;», «Μήπως είναι μέσα στη ντουλάπα και με κοιτάει όταν κοιμάμαι;». Σε αυτές τις περιπτώσεις, αφήνουμε το παιδί να εκφράσει τις ανησυχίες του και ταυτόχρονα είμαστε εκεί για να το ακούσουμε και να του εξηγήσουμε με απλό και κατανοητό τρόπο τι συμβαίνει. Οι απαντήσεις των ενηλίκων σε αυτές τις ερωτήσεις πρέπει να είναι προσεκτικά φιλτραρισμένες και να ακολουθούν συγκεκριμένο λεξιλόγιο ώστε να μην οξύνουν το φόβο του παιδιού. Απαντήσεις όπως: «Μη τον κάνεις αυτό γιατί σε βλέπει ο παππούς από τον ουρανό και στεναχωριέται», ή «Κάνε τα μαθήματα σου γιατί αλλιώς η γιαγιά θα θυμώσει», είναι καλό να αποφεύγονται.

Στην συγκεκριμένη ηλικία, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι: Το γεγονός ότι ο θάνατος δεν αντιμετωπίζεται από το παιδί ως κάτι οριστικό δεν σημαίνει ότι δεν έχει επιπτώσεις στην ψυχολογική του κατάσταση καθώς και στην καθημερινότητα του. Είναι πιθανό το παιδί να σωματοποιήσει τη θλίψη και το άγχος του (πολλές φορές, έπειτα από μία απώλεια, τα παιδιά αναφέρουν ότι τους πονάει έντονα η κοιλιά ή το κεφάλι χωρίς να υπάρχει κάποια οργανική αιτία) ή να παλινδρομήσει σε κάποιο προηγούμενο αναπτυξιακό στάδιο (π.χ. μπορεί να ξεκινήσουν να πιπιλούν το δάχτυλό τους ή να βρέχουν το κρεβάτι τους).

Προχωρώντας, ερχόμαστε στην ηλικία των 6-9 ετών όπου πλέον ο θάνατος παίρνει μορφή, κάτι που εναρμονίζεται με την γνωστική ανάπτυξη του παιδιού. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται πλέον το θάνατο αλλά ως ένα υπαρκτό πρόσωπο. Συγκεκριμένα, πολλές φορές ο θάνατος μπορεί να αναπαριστάται από αυτά ως ένα φάντασμα, μια μούμια ή ένας άγγελος που έρχεται και παίρνει το πρόσωπο που αγαπούν. Η φαντασιακή αυτή εικόνα που σχηματίζουν για το θάνατο οξύνεται από τις εικόνες που βλέπουν στις ηλεκτρονικές συσκευές (τηλεόραση, υπολογιστής), στα κινούμενα σχέδια και στα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Με αυτό τον τρόπο, λοιπόν, αποδέχονται ότι ο θάνατος υπάρχει και είναι οριστικός, ωστόσο, του δίνουν μια μορφή, ένα πρόσωπο, και δεν έχουν ακόμα την ικανότητα να αντιληφθούν ότι ο θάνατος μπορεί να επηρεάσει και τους ίδιους. Θεωρούν, δηλαδή, ότι μπορούν να ξεφύγουν από αυτόν, αν κρυφτούν κάπου ή αν τρέξουν γρήγορα και μακριά από μία συνθήκη που επικίνδυνη.

Επίσης, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι σε αυτή την ηλικία (6-9 ετών), οι νέοι χαρακτηρίζονται από εγωκεντρικό τρόπο σκέψης. Ερμηνεύουν δηλαδή κάθε κατάσταση έχοντας ως γνώμονα τον εαυτό τους, χωρίς να αντιλαμβάνονται πλήρως την οπτική ενός άλλου προσώπου. Με άλλα λόγια, πιστεύουν ότι η σκέψη και οι πράξεις τους είναι εφικτό να επηρεάσουν την πραγματικότητα. Συμβαίνει λοιπόν, να υποστηρίζουν ότι ο θάνατος ενός προσώπου ήταν αποτέλεσμα μιας δικής τους αρνητικής σκέψης ή πράξης. Γι’ αυτό το λόγο, πρέπει να διευκρινίζεται άμεσα στο παιδί ότι δεν είναι το ίδιο υπαίτιο για την απώλεια του προσώπου και, ταυτόχρονα, πρέπει να αποφεύγονται εκφράσεις όπως: «Είδες τι έπαθε ο θείος σου επειδή δεν ήσουν καλό παιδί;» ή «Είδες τι έπαθε ο συμμαθητής σου επειδή δεν άκουγε τους γονείς του;».

Όσο το παιδί μεγαλώνει και εισέρχεται στο προ-εφηβικό και στο εφηβικό στάδιο, ο θάνατος αρχίζει και κατανοείται ως κάτι βιολογικό, αναπόφευκτο και οικουμενικό. Τα παιδιά σε αυτή την ηλικία μοιάζουν με μικροί επιστήμονες και γίνονται αντικειμενικοί παρατηρητές της κατάστασης. Προσπαθούν να ερμηνεύσουν και να κατανοήσουν κάθε πτυχή του θανάτου. Οι ερωτήσεις τους είναι περιγραφικές και στοχευμένες, (π.χ. «Πόσο βαθιά πηγαίνει το φέρετρο;» «Γιατί κάποιοι άνθρωποι πεθαίνουν με τα μάτια ανοιχτά;», «Μακραίνουν τα νύχια και τα μαλλιά μετά το θάνατο;»). Με αυτό τον τρόπο προσπαθούν να αιτιολογήσουν λογικά την κατάσταση και να ελέγξουν τις ανησυχίες και τους φόβους τους γύρω από το θάνατο.

Είναι υποχρέωση, λοιπόν, κάθε γονιού και ειδικού να μην αγνοεί το γεγονός της απώλειας, και έχοντας υπόψη του το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού, να ανταποκρίνεται με τον κατάλληλο τρόπο. Οι εκφάνσεις της αντίδρασης του παιδιού σε μία απώλεια είναι πολλές και επηρεάζονται από τη σχέση που είχε το παιδί με τον άνθρωπο που απεβίωσε, με τη γενικότερη κατάσταση που βιώνει στην καθημερινότητα του (σχέσεις με γονείς, σχέσεις με συνομήλικους, σχολική επίδοση, ενεργή συμμετοχή σε δραστηριότητες), την ηλικία του αλλά και την γνωστικό-συναισθηματική του ανάπτυξη. Η επιθετικότητα, η αρνητικότητα, η αναβλητικότητα, η απομόνωση, οι αλλαγές στη διάθεση, στον ύπνο και στο φαγητό, είναι συχνές αντιδράσεις που τα παιδιά υιοθετούν ώστε να διαχειριστούν την απώλεια και τα αρνητικά συναισθήματα που αυτή τους προκαλεί.

Κάθε παιδί συνεπώς, έχει συγκεκριμένες ανάγκες όταν θρηνεί. Τι πρέπει να κάνουμε όμως, για να απαλύνουμε τον πόνο;

Είναι αρχικά απαραίτητο το παιδί να ενημερωθεί άμεσα και με ειλικρίνεια για την απώλεια του αγαπημένου του προσώπου, χωρίς να χρησιμοποιούνται εκφράσεις όπως: «Η θεία έφυγε για κάποιους μήνες σε μια μακρινή χώρα και θα επιστρέψει μετά». «Την πήρε ο Θεός κοντά του και θα την προσέχει». Τέτοιες ερμηνείες πρέπει να αποφεύγονται διότι το παιδί αναπλάθει με αυτόν τον τρόπο μια δική του ιστορία, η οποία δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα, με αποτέλεσμα το άγνωστο της κατάστασης να το τρομάζει ακόμα περισσότερο.

Επιπροσθέτως, είναι αναγκαίο ο νέος να εκφράσει κάθε συναίσθημα (άγχος, θυμό, λύπη, ανησυχία, απομόνωση) που μπορεί να του προκαλεί μία απώλεια αλλά και κάθε συμπεριφορά. Ο περίγυρος του είναι αναγκαίο να τον ενθαρρύνει να εκφραστεί με τον τρόπο που έχει ανάγκη, χωρίς καμία κριτική πάνω σε αυτό. Το να ξεκινήσει ένα παιδί να ζωγραφίζει ή να ακούει ένα διαφορετικό είδος μουσικής, για πολλές ώρες, είναι πιθανοί, λειτουργικοί τρόποι τους οποίους το παιδί μπορεί να χρησιμοποιήσει ώστε να διαχειριστεί τα έντονα συναισθήματα που το κατακλύζουν, έπειτα από μία απώλεια.

Είναι απαραίτητο να τονιστεί ότι η σιωπή και η αποφυγή της συζήτησης γύρω από το θέμα, δίνουν στο άτομο την εντύπωση ότι ο θάνατος είναι κάτι το απαγορευμένο, κάτι που είναι κακό να συζητηθεί. Οι απλές, μικρές και αληθινές εξηγήσεις είναι βοηθητικές ώστε το παιδί να κατανοήσει τι συμβαίνει. Οι ερωτήσεις του συχνά να είναι πολλές γύρω από αυτό το θέμα, γι αυτό και οι απαντήσεις πρέπει να δίνονται με φιλτραρισμένο τρόπο και χωρίς να θεωρούμε τον εαυτό μας γνώστη των πάντων. Μια απλή απάντηση, όπως η απάντηση του: «Δεν ξέρω», ίσως είναι πιο βοηθητική από υποθετικά σενάρια και μεταφυσικές αποδώσεις.

Ακόμη, είναι σημαντικό το παιδί να διατηρήσει την ανάμνηση του προσώπου, είτε με συζητήσεις γύρω από στιγμές που πέρασε μαζί του, είτε με τη δημιουργία ενός φωτογραφικού άλμπουμ, είτε με κάποιο αντικείμενο που το θυμίζει το αγαπημένο του πρόσωπο. Είναι υψίστης σημασίας, να αναφερόμαστε στον άνθρωπο που έφυγε και να μοιραζόμαστε τις αναμνήσεις που έχουμε αποκτήσει με το πρόσωπο αυτό, έτσι ώστε το παιδί να μάθει να ζει με την απώλεια και όχι να την αρνηθεί. Το ότι ένα αγαπημένο πρόσωπο έχει φύγει από τη ζωή δεν σημαίνει ότι έχει σβηστεί και από τη μνήμη και την καρδιά του παιδιού. Η αγάπη του γι’ αυτό το πρόσωπο παραμένει, ωστόσο αλλάζει μορφή.

Επιπλέον, είναι πιθανό τα παιδιά να ανησυχούν για το μέλλον τους, έπειτα από την απώλεια κάποιου κοντινού τους προσώπου. Ανησυχίες όπως: «Ποιος θα μου διαβάζει τώρα παραμύθια;», «Ποιος θα με πηγαίνει τώρα στο σχολείο;», είναι λογικό να αναπτυχθούν. Γι’ αυτό το λόγο είναι απαραίτητο το παιδί να ενημερωθεί άμεσα για τις συνθήκες που θα μείνουν σταθερές καθώς και γι αυτές που θα αλλάξουν έπειτα από μία απώλεια. Είναι, ακόμη, μείζονος σημασίας το παιδί να δεχτεί την ανάλογη συναισθηματική φροντίδα από το περιβάλλον του, ώστε να αντιληφθεί ότι πρέπει να συνεχίσει τη ζωή του, στηριζόμενο σε άλλες σχέσεις.

Τέλος, σεβόμαστε τη σιωπή του και του δίνουμε όσο χρόνο χρειαστεί, χωρίς να το πιέσουμε να εξωτερικεύσει αυτά που αισθάνεται, αλλά, ταυτόχρονα, του δείχνουμε ότι είμαστε σταθερά διαθέσιμοι για να συζητήσει ό,τι σκέπτεται γύρω από αυτό. Εκφράσεις όπως: «Είναι φυσιολογικό αυτό που νιώθεις, αν χρειαστείς να μιλήσεις με κάποιον, είμαι εδώ για σένα», δίνουν στο παιδί την ασφάλεια που έχει ανάγκη να αισθανθεί έπειτα από μία απώλεια, καθώς και μειώνουν το άγχος γύρω από τα συναισθήματα που η απώλεια του προκαλεί.

Σοφία Χαρισοπούλου,

Ψυχολόγος Παιδιού και Εφήβου, MSc

Ψυχολόγος στη Μεταβατική Δομή Φιλοξενίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων του Μη Κερδοσκοπικού Οργανισμού: METAδραση, Δράση για τη Μετανάστευση και την Ανάπτυξη

E–mail επικοινωνίας: 

scharisopouloupsy@yahoo.gr

mikrovalto.gr
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Ας αφήσουμε τα παιδιά να πενθήσουν

Όταν συμβαίνει ένας θάνατος στο στενό περιβάλλον μας, ένα από τα πολλά ερωτήματα που υπάρχουν στο μυαλό μας είναι το «Τι θα κάνουμε με τα παιδιά;». Και όταν ανοίγει αυτός ο διάλογος με τον εαυτό μας, τα ερωτήματα συνεχίζονται : «Πρέπει να τους το πούμε; Πώς; Να τα αφήσουμε να έρθουν στην κηδεία; Μήπως δεν πρέπει; Μήπως φοβηθούν; Μήπως στενοχωρηθούν; Μήπως πληγωθούν; Αντιμετωπίζουμε δηλαδή τα παιδιά σαν ευάλωτες οντότητες που χρειάζονται την προστασία μας.

Κατά τη γνώμη μου τέσσερις είναι οι βασικοί λόγοι που συμβαίνει αυτό.

Πρώτος λόγος, η κληρονομιά. 
Στο σύνολό μας, ως ελληνική κοινωνία, έχουμε μεγάλο έλλειμμα στη διαχείριση και έκφραση των συναισθημάτων μας. Η αντίληψη που μας έχει κληροδοτηθεί από τις προηγούμενες γενιές είναι ότι  τα συναισθήματά μας είναι θετικά και αρνητικά. Ονομάζουμε θετικά συναισθήματα τη χαρά, την αγάπη, τον έρωτα και αρνητικά τη λύπη, το θυμό, το φόβο, τον πόνο. Έτσι προτιμούμε πάντα τα θετικά. Τα αρνητικά όχι μόνο δεν τα προτιμούμε αλλά προσπαθούμε να τα απωθήσουμε. Το γέλιο μας είναι πάντα καλοδεχούμενο. Το κλάμα μας όμως μπορεί να δημιουργήσει αμηχανία. Ο καθένας μας πιθανότατα νιώθει άβολα να κλάψει παρουσία άλλων. Κι όμως, αν θυμηθούμε πόσο λυτρωτικά λειτούργησε το κλάμα σε κάθε δυσκολία μας, θα καταλάβουμε την αξία του. Έτσι λοιπόν δε θέλουμε ένα παιδί να εμπλακεί σε μια κατάσταση πένθους που θα του διακινήσει αρνητικά συναισθήματα.

Δεύτερος λόγος, η ανάγκη. 
Η εκπλήρωση της προσωπικής μας ανάγκης να μη βιώσουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα που ένα παιδί σε κατάσταση πένθους μπορεί να μας διακινήσει.

Τρίτος λόγος, η πεποίθηση.  
Σαν γονείς έχουμε την τάση να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά σαν ευάλωτες και όχι σαν αυθύπαρκτες ,υπό διαμόρφωση, οντότητες. Κατά συνέπεια, δε θα τα αφήσουμε να γνωρίσουν με τα μάτια τους την ομορφιά και τη σκληρότητα της ζωής, με εμάς στο πλάι τους να απαντάμε στα ερωτηματικά τους.  Θα προτιμήσουμε να λειτουργήσουμε σαν φίλτρα,  για να ελέγξουμε τι θα δουν, τι θα μάθουν, τι θα νιώσουν για το θάνατο, σε ποιο χρόνο και με ποιο τρόπο. Γιατί πιστεύουμε πως εμείς είμαστε υπεύθυνοι να τους διδάξουμε τη ζωή, και κατά συνέπεια, πιστεύουμε ότι είναι πολύ μικρά για να μάθουν το θάνατο.

Τέταρτος λόγος, η άρνηση. 
Μέσα στο πλαίσιο της αλλοτρίωσης του ανθρώπου στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία και της μετακίνησής του από το εμείς στο εγώ, μπορούμε να παρατηρήσουμε, ως απόρροια , μια ακόμη πιο έντονη άρνηση του θανάτου από αυτήν που ούτως ή άλλως ο άνθρωπος έχει. Ο άνθρωπος σήμερα δε θέτει προς συζήτηση το θέμα του θανάτου. Κι αν το κάνει , κάποιος θα βρεθεί να πει « Δεν αλλάζουμε καλύτερα κουβέντα». Ο άνθρωπος σήμερα φοβάται το άγνωστο του θανάτου γιατί είναι άγνωστο και γιατί  φοβάται μόνος του. Ο άνθρωπος σήμερα φοβάται μήπως πεθάνει και δεν προλάβει να κάνει όσα έχει επιθυμήσει κι έτσι αναγκάζεται να ρωτήσει τον εαυτό του αν είναι ευχαριστημένος με τη μέχρι τώρα ύπαρξή του. Και επειδή αυτές οι εσωτερικές συζητήσεις θέλουν χρόνο και κουράγιο,  ο άνθρωπος σήμερα, επειδή δεν έχει ούτε χρόνο ούτε κουράγιο, αρνείται. Αρνείται τόσο, που αρχίζει να  αποξενώνεται  και από τον καθιερωμένο μέχρι τώρα τρόπο αντιμετώπισης του θανάτου. Βασικό στοιχείο αυτής της αποξένωσης είναι ότι ο νεκρός ολοένα και περισσότερο δεν «ξενυχτιέται» στο σπίτι του.

Αν κάνουμε μια βόλτα ανά την υφήλιο, θα διαπιστώσουμε ότι κάθε κοινωνία έχει αναπτύξει ένα συγκεκριμένο τρόπο αντιμετώπισης του θανάτου ενός μέλους της. Αυτό δεν είναι τυχαίο γιατί τα νεκρικά έθιμα έχουν θεραπευτική αξία.

Στη χώρα μας, το κυρίως νεκρικό έθιμο είναι η κηδεία. Η κηδεία, δηλαδή η φροντίδα του νεκρού, είναι η τελευταία μας επαφή μαζί του, που θα μας βοηθήσει να αναλογιστούμε την αξία του ανθρώπου που χάσαμε, να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας και να έρθουμε πιο κοντά στην παραδοχή του θανάτου του. Όλα αυτά μαζί με το κοινωνικό σύνολο στο οποίο ανήκε.

Όταν δε δίνουμε την ευκαιρία στα παιδιά να συμμετέχουν στα νεκρικά έθιμα, τους στερούμε τη δυνατότητα να αποχαιρετήσουν το πρόσωπο που μέχρι τώρα είχε ρόλο και αξία στη ζωή τους. Τα ωθούμε στην απομόνωση με αναπάντητα ερωτήματα και εγκλωβισμένα συναισθήματα.

Θα πρέπει να  θυμόμαστε ότι το πένθος δεν είναι μόνο μια διανοητική, αλλά κυρίως μια συναισθηματική διαδικασία, επώδυνη αλλά απαραίτητη. Για να μπορέσει ο άνθρωπος να χωρέσει μέσα του την απώλεια και να προχωρήσει, χρειάζεται να επιτρέψει στον εαυτό του να βιώσει τον πόνο που η απώλεια αυτή γεννά.

Την ίδια ανάγκη έχουν και τα παιδιά. Αν πιστεύουμε πως τα παιδιά είναι μέλη της κοινωνίας μας και αυριανοί ενήλικες, τότε θα πρέπει να διευκολύνουμε και να υποστηρίζουμε (φυσικά όχι να πιέζουμε) τη συμμετοχή τους στα νεκρικά έθιμα.

***

Ευγενία Βούλγαρη
Ψυχολόγος, Στέλεχος Πρόληψης
Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Ν. Βοιωτίας
Αντικλείδι 
Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι

Έχεις πάει σε κηδεία εικοσάχρονου; - Όχι, ε; Βγάλε το σκασμό και κοίτα

Ένα βίντεο-γροθιά στο στομάχι, με πρωταγωνιστές μια ομάδα νέων από τη Λέσβο, κυκλοφορεί τις τελευταίες ώρες στο διαδίκτυο και στέλνει ισχυρό μήνυμα για την πρόληψη των θανατηφόρων τροχαίων οδικών συγκρούσεων.

Στο φιλμάκι, ένας νεαρός βιώνει τις στιγμές της κηδείας του και τη θλίψη των συγγενών και των φίλων του, καθώς άφησε την τελευταία του πνοή στην άσφαλτο.

Το βίντεο είναι βασισμένο στο κείμενο της Ειρήνης Λαγουτατζή με τίτλο: 

«Θέλω να σου αστράψω δυο χαστούκια να ξυπνήσεις», το οποίο αναρτήθηκε στο facebook και προκάλεσε αίσθηση ανάμεσα στους χρήστες του μέσου κοινωνικής δικτύωσης.

«Θέλω να σου αστράψω δυο χαστούκια να ξυπνήσεις.

Σε εσένα τον δεκαεξάρι που οδηγείς το παπί με το κράνος αλά μπρατσετα, σε εσένα τον εικοσιπεντάρη που γ@μ@ς και δέρνεις. 

Θέλω να σε πάρω να πάμε μια βόλτα θέλω να δω τη μαγκιά σου, τι λες λοιπόν πάμε; Ακολούθα με. 

Ο δρόμος ανηφορικός νεκρική ησυχία, τριγύρω κάθε ηλικίας μαυροντυμένοι με κόκκινα μάτια, προχώρα μη μασάς, συ δε πιάνεις το διακοσάρι για πλάκα; Συνεχίζουμε λοιπόν, ο ήλιος ψηλά σου καίει τη πλάτη, να τη η εκκλησιά.

Ο κόσμος πήχτρα και δεν ακούγεται ανάσα, τρομακτικό ε; Προχώρα, αργείς, ακολουθούν κι άλλοι μη σταματάς, μπες μέσα πάμε να δούμε το νεκρό. 

Έχεις πάει σε κηδεία εικοσάχρονου; Όχι ε; Βγάλε το σκασμό και κοίτα.

Τι έγινε; Δε μπορείς να δεις καθαρά; Τα μάτια σου τρέχουν ασταμάτητα τσούζουν, εκεί σε θέλω, σκάσε και κοίτα!

Έχεις δει ποτέ παλικάρια γύρω από φέρετρο ψηλά σαν λεύκες να κλαιν ανεξέλεγκτα σα μωρά παιδιά;

Λεγε έχεις δει; 

Έχεις δει πατέρα να χτυπάει το φέρετρο και να φωνάζει με ούλη του τη δύναμη «Σήκω γιε μου να φύγουμε;» Λεγε είδες; Έχεις δει μάνα νεκρή καθισμένη σε καρέκλα να αναπνέει; 

Είδες;

Όχι αγάπη μου δε θα φύγεις τώρα θα το δεις όλο το έργο, θα δεις το πατέρα να βροντάει να σπάσει το φέρετρο απ’ το πόνο, θα δεις τη μάνα να λιποθυμά και να τη συνεφέρνουν για να συνεχίσει το Γολγοθά, θα ακούσεις κραυγές από Αρχαία Τραγωδία να σου ξεσκίζουν τη ψυχή και μετά θα καταλάβεις για πάντα τι θα πει μαγκιά.

Μαγκιά λοιπόν δεν είναι ούτε τα ποτά, ούτε τα τέρμα κοντέρ, ούτε οι γκόμενες, ούτε οι κόντρες…

Μαγκιά αγορίνα μου είναι να σου ξεσκίζουν την ψυχή, να σε σκοτώσουν και να πρέπει να ζήσεις.

Να ζήσεις γιατί έχεις ακόμη ένα παιδί που σε περιμένει και συ πρέπει να σταθείς ΒΡΑΧΟΣ αυτή είναι μαγκιά κι από ‘δω και στο εξής σεβασμός.
Ξύπνα και ζήσε.»

Τo βίντεο είναι μια παραγωγή του Γιάννη Μπαρδή (BRΔS videography) και αναρτήθηκε στο Youtube, με σκοπό να αφυπνίσει τη νεολαία, αναφορικά με τα θέματα οδικής συνείδησης.

Δείτε το βίντεο

omorfhzwh.gr

Φιλοξενία: Το Χαμομηλάκι